ⓘ Free online encyclopedia. Did you know? page 69




                                               

Моногамия

Моногамия - бір некелілік, неке мен отбасының тарихи қалыптасқан түрі. Ежелгі замандағы жұп некеліліктен пайда болған. М. келе-келе некенің үстем түріне айналды;

                                               

Моногенез теориясы

Моногенез теориясы орысша теория моногенеза - адамзат тілінін бір тектен шыққаны туралы теория. Моногенез теориясы алдында адамзат әуелде бір тілде сөйлеген деген әр түрлі мифологиялық, діни аңыздар болған. 20 ғасыр басында әр түрлі тіл семьялары ...

                                               

Монодрама

Монодрама – бір актер орындайтын біртұтас драмалық шығарма. Ең алғашқы Монодрамаларға бір актер костюм мен маскаларды ауыстырып ойнап, әр түрлі кейіпкерлерді бейнелейтін Эсхилге дейінгі трагедиялар жатады. Сонымен бірге Монодрама деп бір кейіпкер ...

                                               

Моноклиналь

Моноклиналь, моноклиналь жатыс - тау жыныстары қабаттарының бір бағытта және бір бұрыш жасап еңіс жатқан құрылымы. Қабаттардың еңіс орналасуы тау жыныстарының барлық тектоник. бұзылыстарында, сонымен қатар магмалық интрузиялар бұзған жарылыстарын ...

                                               

Моноклиндік аңғар

Моноклиндік аңғар - моноклин жатысты таужыныстарда жаралады, бойлық пішіні әдетте асимметриялы. Таужыныстар аңғарының бір беткейінде өзенге қарай құласа, келесі беткейінде өзенге теріс бағытта құлайды. Беткейлер еңістігі таужыныстардың құлау бұры ...

                                               

Моноклиндік сингония

Моноклиндік сингония - төменгі санат сингониясы. Моноклиндік кристалдарда дара бағыттар бірнешеу болады. Симметрия элементтерінен р немесе ь2рс болады. Оларда екінші кристаллографиялық координаталық ось і2-мен немесе р-га нормальмен сай келеді, қ ...

                                               

Монолог

Монолог – кейіпкердің көпшілікке қарата немесе өзіне арнап айтқан сөзі, толғанысы, өсиет-уағызы. Монолог – сөз өнерінде кейіпкердің ішкі жай-күйін, толғаныс-тебіренісін бейнелеу мақсатында қолданылатын тәсіл. Монологтың ерекшелігі бір адамның ойы ...

                                               

Мономер

Мономер – молекулалары бір-бірімен немесе басқа қосылыстардың молекулаларымен полимер түзетін төменгі молекулалық қосылыстар. Мономерге қысқа байланысты немесе циклді топтары, сондай-ақ гидроксил, карбоксил, амин, т.б. функционалды топтары бар қо ...

                                               

Моноплан

Моноплан - фюзеляждың екі жағында орналасқан бір қанаты бар ұшақ. Қазіргі заманғы ұшақтардың негізгі түрі. Қанаттың орналасуына байланысты монопландар келесідей болып бөлінеді: Парасоль фр. parasol - қолшатыр - қанат фюзеляждың үстінде орналасқан ...

                                               

Монополистік іс-әрекет

Монополистік іс-әрекет - Нарықтағы бәсекелестікті шектеу немесе жоюға бағытталған және осыған орай монополиялық шектен тыс пайда алуды көздеген кәсіпорын әрекеті. Барынша тар мағынада бұл - монополияға қарсы заңнаманы бұзатын әрекет.

                                               

Монополистік бәсеке

Монополистік бәсеке фирма өзі өндірген тауардың сату бағасын бақылауға алатын және айтарлықтай баға бәсекесі жоқ рынок. Мұнда фирма өз қызметінің екі негізгі бағытын – баға мен өнім шығару көлемін бақылай алады. Сондықтан оған өнімді аз өндіріп, ...

                                               

Монополиялық пайда

Монополиялық пайда – рынок пен өндірісті монополиялық бақылау жолымен алынатын жоғары пайда; монополистік бірлестіктердің орташа пайдадан асып түсетін пайдасы. Монополиялық пайда тауарларды монополия өндіру мен өткізу жағдайында рыноктың монопол. ...

                                               

Моносиллабизм

Моносиллабизм - кейбір тілдерде бір буынды сөздердің басым болуы. Әдетте көп тонды екпінмен және сөйлемдегі сөздердің тұрақты орын тәртібімен үйлеседі. Моносиллабизм көптеген қытай-тибет тілдеріне тән.

                                               

Монофтонг

Монофтонг - жалаң дауысты. Қосындысыз, жалаң құрамды дауыстылар: а, ә, ы, і, ұ, у. Ол артикуляциялық тұрғыдан біркелкі айтылып, акустикалық тұрғыдан бірыңғай естілетін дауысты дыбыс. Монофтонг дауысты дыбысты айтқанда сөйлеу мүшелері дыбысты айты ...

                                               

Монохромат жарық

Монохромат жарық – бір жиіліктегі жарық тербелістері. Монохромат жарыққа жақын жарықты спектральдық приборлардың көмегімен спектрлік сызықты немесе спектрдің жіңішке бөлігін бөліп алу арқылы алады. Монохроматтылығы өте жоғары жарықты лазерлер, со ...

                                               

Монохромат сәуле

Монохромат сәуле – белгілі бір және тұрақты жиіліктегі электрмагниттік сәуле." Монохромат сәуле ” термині жарық жиілігіндегі айырмашылықты адам көзінің түстің өзгешелігі ретінде қабылдауына байланысты шыққан. Дегенмен 0.4 – 0.7 мкм интервалда жат ...

                                               

Моноэдр

Моноэдр – кристаллографиядағы жай пішіндердің бірі. Оны ешбір симметрия элементтері қайталамайды. Сондықтан Моноэдр кристалдарда басқа жай пішіндермен ұштасқан түрде болады. Моноэдр сингониялардың триклиндігінің моноэдрлік, моноклиндігінің ості д ...

                                               

Монтаж

Монтаж кино өнерінде, киноэпизод пен жалпы фильм тұтастығын қамтамасыз ету мақсатында кинофильм кадрларын құрастыру тәсілі. Монтаждау кезінде фильм мазмұны, бейнелеу құралдарының орнында қолданылуы, ішкі ырғақ ескеріліп отырады. Монтаж - фильмнің ...

                                               

Монте-карло тәсілі

Монте-карло тәсілі - кездейсоқ шамаларды модельдеуге және ізделінетін шаманың статистикалық бағаларын құруға негізделген сандық тәсіл. Статистикалық жолмен шығарылатындықтан, ізделінетін шама ықтималдық сипатта болады. Оның дәлдігін арттыру үшін ...

                                               

Монументті өнер

Монументті өнер, пластикалық өнердің шығармаларын нақты архитектуралық орта үшін кеңістік-идеялық жағынан толықтыру мақсатымен жасалады. Монументті өнердің бірнеше түрі бар; ескерткіштер, монументтер, мүсінді – архитектуралық ансамбльдер, т.б. Бұ ...

                                               

Монцонит

Монцонит - тереңде қалыптасқан ашық кристалды, сұр түсті, магмалық тау жынысы. Монцонит калийлі-натрийлі дала шпатынан, плагиоклаздан, түсті минералдардан тұрады. Монцониттегі калийлі-натрийлі дала шпаты көбіне орто-клаздан, плагиоклазды лабрадор ...

                                               

Моншақ

Моншақ - мойынға тағатын әшекей бұйым. Моншақ ұсақ, түрлі-түсті, пішіні әр түрлі болады. Асыл тастардан, басқа да бағалы заттардан жасалынады. Моншақ сөзі екі түбірдің бірігуі арқылы жасалған. Сөздің алғашқы буыны" мон ” көне түрік тіліндегі бойу ...

                                               

Моншақты асар

Моншақты асар – көне қоныс орны. Қармақшы ауданында Сырдария өзені бойында орналасқан. Жетіасар өңіріндегі қалалық қоныстардың бірі. Қаңлы мемлекеті кезеңіндегі қала мәдениеті ескерткіштеріне жатады. Екі-үш қабатты төбе. Ескерткіш қалдықтарының б ...

                                               

Моншақты көшесі (Астана)

Моншақты көшесі - бұрынғы атауы №9 көше. "Көктал" тұрғын алабы. Моншақты көшесі Ұлытау көшесінен басталып, Ақтөбе көшесінде аяқталады. Тарбағатай көшесімен қиылысады. Ұзындығы - 381.2 метр. Моншақты - Қарағанды облысы, Шет ауданындағы тау аты.

                                               

Моос шкаласы

Моос шкаласы, қаттылықтың минералогиялық шкаласы – түрлі минералдардың салыстырмалы қаттылығын анықтайтын он баллдық шкала. 1811 жылы неміс минерологі Ф.Моос ұсынған. Қаттылығы өсу ретімен орналастырылған 10 минералдан тұрады: 1 – тальк, 2 – гипс ...

                                               

Моралите

Моралите – драматургиядағы жанр, ғибратты аллегориялық драма. Моралитедегі кейіпкерлердің бір-бірімен қақтығысы қайырымдылық пен зұлымдық, жан мен тәннің мәңгілік күресінің ақиқатына негізделген. Моралитедегі негізгі дидактикалық ой – ақылды кісі ...

                                               

Моральдық норма

Моральдық норма - бір әрекеттердің орындалуы мен екіншілерінің шектелуін талап ететін идеялар мен жақсылық пен жамандық жөніндегі түсініктердің жүйесі.

                                               

Моральдық таңдау

Моральдық таңдау – жеке тұлға мен қоғамның адамгершілік еркіндігінің дәрежесін бейнелейтін мінез құлықтың немесе нақты қылықтың белгілі бір бағытын адамның саналы түрде жоғары және артық деп санауы.

                                               

Моральға жат қылық

Моральға жат қылық - қоғамның қалыптасқан моральды бастауларын қабылдамау, адамгершілік нормаларға нигилистік қатынас, жеке тұлғаның және әлеуметтік топтардың рухани күйзелісі. Моральға жат қылықтың шектен шыққан формасына арсыздық, қоғамның барл ...

                                               

Морван

Морван - 1) әр жастағы екі денудациялық беттің қайсыбір бұрыш түзе бірін-бірі қиып өтуі. Мыс., АҚШ-тағы Пидмонит үстіртінің шығыс шекарасының бойындағы эрозиямен аршылған желілі қүлама сулардың көлбеу пенепленін Харрисберг пенепленінің қиып өтуі; ...

                                               

Мореналық бедер

Мореналық бедер - мұздықтардың әрекеттерінен пайда болған бедердің аккумуляциялық пішіндерінің жиынтығы. Жазықтардағы мореналық бедерді: негізгі моренамен түзілген төбелі ойпаңдыбедер, негізгі моренамен түзілген жайпақ белесті немесе белесті море ...

                                               

Мореналық геоморфологиялық ландшафттар

Мореналық геоморфологиялық ландшафттар - мұздық дәуірінде мұз аетында болған және көбінесе төбетөбелерден тұратын рельефі бар облыстар. Олар мыналарға бөлінеді: 1) төбелі толңын тәріздес қырқалардан тұратын шеткі мореналық ландшафт; 2) негізгі не ...

                                               

Мореналық жер бедері

Мореналық жер бедері – мұздықтар әсерінен пайда болған аккумуляттық жер бедері. Жазықтағы Мореналық жер бедері бірнеше түрге ажыратылады: төбелі ойыстық жер бедері, мореналық жазық, шеткі мореналық қырқалар жер бедері, друмлиндік жер бедері. Таул ...

                                               

Мореналық көл

Мореналық көл - морена жиыны бөгеп тастаудан пайда болған көл. Мореналық көлдер мыналарға бөлінеді: Шеткі мореналық ландшафт көлдері. Негізгі мореналық ландшафт көлдері

                                               

Мори теоремасы

Мори теоремасы - бұл келесі Тригонометрикалық үйлестіктің кездейсоқ аты: cos ⁡ 20 ∘ ⋅ cos ⁡ 40 ∘ ⋅ cos ⁡ 80 ∘ = 1 8. {\displaystyle \cos20^{\circ }\cdot \cos40^{\circ }\cdot \cos80^{\circ }={\frac {1}{8}}.} Бұл одан жалпы түрдің жекеше түрі болып ...

                                               

Морион

Морион – кварцтың бір түрі; кристалдарының түсі түтін тәрізді қара және қою қара. 250 – 300ӘС-қа дейін қыздырғанда түссізденеді. Техникада түссізденген Морион жиі қолданылады. Ол гидротермальды желілерде, граниттік пегматиттер мен грейзен ұяларын ...

                                               

Мория

Мория - Қалыптан тыс алаңсыз көтеріңкі көңіл - күй, есалаңдық, орынсыз бұра сөйлеуге, әзіл - оспаққа және еркелікке бейім көңіл - күй дерті.

                                               

Морс

Морс - құмшекер қосып қайнатып, мұздатылған жемістің немесе жидектің шырынынан жасалатын сусын. Морсты кисель сияқты дайындайды, бірақ крахмал қосылмайды. Морсты көбіне мүкжидектен қайнатады.

                                               

Морт сыну

Морт сыну. Пломбалық заттардың физика-химиялық касиеттерінің төмендеуінен қатты тістеген; кездегі морт сынуы. Силицин мен силикат сияқты цементтердің қасиетті де осындай. Сондықтан, тіс сауытының бұзылган бұрышын немесе тістейтін шетін, қырын тол ...

                                               

Мортира

Мортира - ұңғысының ұзындығы 16 калибрден аспайтын артиллериялық снарядтардан төбеден атыс жүргізуге арналған артиллериялық зеңбірек; далалық және ұзақ мерзімдік қорғаныс құрылыстарын қиратуға, сондай-ақ тасалар мен орларда орналасқан қарсыластың ...

                                               

Морттық

Морттық – болмашы пластикалық деформация әсерінен дененің қирау ерекшелігін көрсететін механикалық сипаттама. Морттық жарықшақтар мен қираудың пайда болуы шағын пластикалық деформация аймақтарының туындауына байланысты болады. Морттық қирау кезін ...

                                               

Мору

Мору - минералдар мен тау жынысы-тардың жер бетінде физикалық, химиялык және органикалық агенттер орекетінен өзгеру және қирау процесі. Мору физикалық, химиялық және органикалық болып үш түрге бөлінеді. Мору орын алған кеңістік мору белдемі деп а ...

                                               

Мору белдемі

Мору белдемі - жер қыртысының жоғарғы горизонты, грунт суларының деңгейінен жоғары және көп төмен. Мору белдемінде физикалық және химиялық мору процестері белсенді дамиды. Таужыныстардың ыдырауы мен жаңа минералдардың жаралуы бұл жерде үш фазалық ...

                                               

Мору қыртысының картасы

Мору қыртысының картасы - масштабына байланысты әр түрлі түбегейлікте мору қыртысының таралуын, морфологиялық және геохимиялық типтерін, минералогиялық ерекшеліктерін көрсететін және онымен байланысты пайдалы қазбалардың орналасуы мен шоғырлану з ...

                                               

Мору қыртысының профилі

Мору қыртысының профилі - қимада біртіндеп алмасатын белдемдер мен горизонттардың таралуы; таужыныстардың әр түрлі дәрежеде ыдырағандығымен сипатталады. Мору қыртысының профилінің 4 негізгі геохимиялық белдемдері бөлінеді: 1) қарқынды тотыққан жә ...

                                               

Морф

Морф - морфеманың тектестігі нақтылы қолданылатын түрі. 1947 ж. Ч. Ф. Хоккет морф терминін терминімен қоса ұсынған. Аллофон фонеманың, морф морфеманың қолданыстағы түрі деп түсіндіреді. Морфема бір болмаса, бірнеше морфтан да тұруы мүмкін. Мысалы ...

                                               

Морфема

Морфема – сөздің мағыналы ең кіші бөлшегі, грамматикалық ұғым. Ұғымға алғаш И.А. Бодуэн де Куртене енгізген. Морфема негізгі және қосымша болып екіге бөлінеді. Негізгі морфемаға дербес лексикалық мағынасы бар, сөздерге ұйтқы болатын түбірлер жата ...

                                               

Морфемдік талдау

Морфемдік талдау - тілдің элементтерін табуды мақсат өтетін лингвистикалық зерттеу әдістерінің бірі. Грамматикалық талдау Ассоциативтік талдау Компоненттік талдау Қосарлы талдау

                                               

Морфемика

Морфемика - тілдің морфемдік құрылысы, сөз құрамындағы морфемалардың жиынтығы және солардың түрлері; сөздің құрамындағы морфемалардың түрлері мен құрылысын зерттейтін тіл білімінің бір саласы. морфемиканың негізгі зерттеу объектісі - морфема. Сол ...

                                               

Морфин

Морфи́н - апиынды көкнәрдін сүт сөлінен алынатын ауырғанды басатын есірткілік зат. Тұз қышқылды морфин ерінтіндісі ауру сезімін басу, жөтелді бәсеңдету, ішек жиырылуын баяулату үшін тері астына жіберіледі. ҰйықтататынPapaver somniferum және ауырс ...