ⓘ Free online encyclopedia. Did you know? page 6




                                               

Зондылау (геофизикада)

Зондылау - негізінен жасанды жолмен тудырылған өрістер арқылы жер қойнауының вертикаль қимасын нақтылау мақсатында жүргізілетін геофизикалық зерттеулер әдістемесі. Жер бетінде және ұңғымаларда жүргізіледі. Өрісті тудыру кезі мен қабылдағыш арасын ...

                                               

Зообентос

Зообентос - теңіздердің және тұщы сулы материктік суқоймалардың түбінде мекендейтін жануарлар жиынтығы; бентостың құрамдас бөлігі.

                                               

Зоогеографиялық карталар

Зоогеографиялық карталар - жануарлардың орналасуып, санын, миграциясын және геграфиялық ортамен байланысын бейнелейтін карталар; жалпы және жеке зоогеографиялық карталар деп бөледі. Жалпы зоогеографиялық карталар жануарлардың әр түрлі топтарының ...

                                               

Зоокумарин

Зоокумарин - қоймаларда қора-қопсы мен тұрғын үйлерде кеміргіштерді жоюға арналған иіссіз, ақ түсті кристалл; негізінен шаруашылықтың және тұрғын жайларында қолданылады. 0.5% ұнтақ күйінде шығарылады. Еліктіргіш улы жем ретінде қолданылады. Елікт ...

                                               

Зоонимика

Зоонимика- аң-жануарлардың аттарын зерттейтін тіл білімінің бір бөлімі. Зерттеу объектісіне бұл аттардың шығу тарихы, тілдегі кызметі, табыну жолдары кіреді. Зоонимдер - жан-жануарларға койылатын ат, жалкы есім. Мысалы, Шарик ит, Васька мысық, Ке ...

                                               

Зор болашақ (тілек сөз)

Зор болашақ – Қаныш Сәтбаевтың 1956 жылы 1-қаңтарда "Лениншіл жас" газетінде жарияланған жаңа жылдық тілек сөзі. Ғалым Қазақстан жастарына арналған өз сөзінде күллі республика жұртшылығын жаңа жыл мерекесімен құттықтай отырып, қазақ елінің өндірі ...

                                               

Зорлау

1. Зорлау, яғни жәбірленушіге немесе басқа адамдарға күш қолданып немесе оны қолданбақшы болып қорқытып, не жәбірленушінің дәрменсіз күйін пайдаланып жыныстық қатынас жасау, - үш жылдан бес жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазалан ...

                                               

Зорлық

Зорлық, құқықта – бір адамның екінші бір адамға оның жеке басына тиіспеушілік құқығын бұзатын тәни және психикалық ықпал жасауы. Ол тән азабын шектірген зорлық және жан азабын шектірген зорлық болып бөлінеді. Тән азабын шектірген зорлық – адамның ...

                                               

Зорлық-зомбылық

Зорлық-зомбылық - жеке тұлғаға қол сұқпаушылық, туралы азаматтардың құқын бұзатын бір адамның екінші адамға тәндік немесе психикалық ықпал етуі. Түрлі тәсілдермен ұрып-соғу, дене жарақатын салу, азаптау ; адам психикасына қорқыту, тәнге жарақат с ...

                                               

Зорлықсыз педагогика

Зорлықсыз педагогика - бұл педагогика өсіп келе жатқан ұрпақты оқыту және тәрбиелеу саласында зорлықсыз ұстанымын бекітеді.

                                               

Зоя Бутэрус

Зоя Бутэрус –тележурналист. Павлодар пединститутын, Алматы Жоғарғы партия мектебін бітірген. 1971 жылs Павлодар облыстық телевидениесінде редактор, аға редактор болып еңбек еткен. Туған өлкесінің тарихы туралы "Өткен жолдар", Арқа төсіндегі астан ...

                                               

Зразы

Зразы - салмасы бар ет котлеті. XIV ғасырдан белгілі Литва ұлттық тағамы. Көкөністер немесе жұмыртқа салмасы бар кез келген ет болып табылады.Зразы атауы поляктардың "ггагу" тағамнын салыстырмалы тез дайындалуына қатысты берілген. Литва тілінде 3 ...

                                               

Зу-н-Нун әл-Мисри

Зу-н-Нун әл-Мисри, Әбу-л-Файз Саубан бин Ибраһим - Мысырдағы ерте сопылық ілімнің көрнекті өкілі. Ол Ахмимде көп балалы нубийалык мауланың отбасында дүниеге келген. Оған Каирден шыққан Сағдун деген біреу ұстаздық еткен. Зу-н-Нун әл-Мисри өмірінің ...

                                               

Зуб (Уфим ауданы)

Зуб - Башқұртстанның Уфим ауданындағы ауыл, Зуб ауылдық кеңесіне жатады. 2009 жылдың 1 қаңтарында тұрғыны 1795 адамды құрады. Пошта индексі - 450520, ОКАТО коды - 80252820001.

                                               

Зубдат әл-асар

"Зубдат әл-асар" - орта ғасырлық тарихи шығарма. Толық атауы - "Тарих-изубдатәл-асар". Авторы - Абдаллаһ бин Мұхаммед бин Әли Насралдаһи, қысқаша Абдаллаһ Балхи. Ол Балх қаласының білімді адамдарының бірі болған. "Зубдат әл-асар" Мұхаммед сұлтанн ...

                                               

Зуза

Зуза – дәстүрлі көшпелілер қоғамындағы ұрыста жараланған сарбазды тасымалдауға арналған құрал. Зузаны жасау үшін төрт найза екі-екіден айқұш-ұйқыш байланып, оған киіз төсеніш бекітіледі. Зузаға таңылған жаралы адамды төрт атпен тасымалдағанда, ат ...

                                               

Зулкафил

Зулкафилді тарихшылар Аюп Пайғамбардай туған, әкесінен кейін Пайғамбар болған дейді. Ол Пайғамбар емес, бәни Исраилден шыққан білімдар, жақсы адам еді дейтіндер де болған. Салих Арғы тегінен Нұх Пайғамбардың баласы Самнан тарайтын әулетке барып ұ ...

                                               

Зуэрат

Зуэрат – Мавританиядағы Тирис Заммур облысының орталығы. Халық саны 33 929 адам 2000 жылғы халық санағы бойынша. Қала арқылы Зуэрат пен Нуадиб қаласын байланыстыратын Мавритания теміржолы өтіп жатыр. Францияның ӘҚК-і қалаға орналасқан болатын. Ол ...

                                               

Зуһд

Зуһд, Зухд – сопылық ілімдегі бастапқы әрі негізгі құндылықтардың бірі. Зухдтың үш талабы бар: 1) дүние жолында қол жеткізген табыстарға малданып қуанбау, жоғалтқан нәрселер үшін де опынып, өкінбеу; 2) мақтағанға қуанбау, даттағанға қорланбау; 3) ...

                                               

Зымиян

Қазіргі түсінігімізде сұм-сұрқия, залым, қу мағыналарына нұсқайды. "Шорқақ, аңғал жігітке зымиян қыз түлкіше құйрығын шалдырып жүрсе керек". Кейбір түркі тілдері деректеріне қарағанда, "зымиян" сөзінің біздегі қазіргі мағынасы кейінірек пайда бол ...

                                               

Зяк-Ишмет

Зяк-Ишмет - Башқұртстанның Куюргазин ауданындағы ауыл, Зяк-Ишмет ауылдық кеңесіне жатады. 2009 жылдың 1 қаңтарында тұрғыны 748 адамды құрады. Пошта индексі -?, ОКАТО коды -?.

                                               

Зүбаржат

Зүбаржат - минерал, берилдің мөлдір түрі; Cr3+ қоспасымен қанық жасыл түске боялған. 1-класты асыл тас; массасы 5 караттан артық мінсіз кристалдары көлемі осындай алмастардан қымбат. Жасанды зүбаржат кванттық электроникада қолданылады.

                                               

Зұлмат

Зұлмат – түрлі табиғи апаттар мен төтенше саяси-әлеуметтік қиыншылықтарды білдіретін ұғым. Қазақ халқының тарихындағы Жоңғар шапқыншылығы, 1931 – 33 жылғы ашаршылық, 1937 – 38 жылғы жаппай саяси қуғын-сүргін, т.б. оқиғалар зұлмат жылдар деп аталады.

                                               

Зәйд ибн Хариса

Зәйд ибн Хариса араб.: زيد بن حارثة ‎ 588 - басқа дерек бойынша 577 жылы дүниеге келген-629 - Мұхаммед пайғамбардың сахабасы, азаттық алған құл, әрі Құранда аты аталған жалғыз Сахаба. Бәдір, Ухуд, Хандақ шайқастарына қатысты әрі Мутә шайқасының қ ...

                                               

Зәйд ибн Әли

Үлгі:Infobox Imams Шииттердің 5-имамы,Мұхаммед әл-Бәкірдің бауыры,Исламдағы шииттік ағымның негізгі тармақтарының бірі - зайдшілдер көсемі.Пайғамбар отбасының ұрпағы ретінде халифатты басқарудан үміттенген ол 739 ж.Омейя әулеті билігіне қарсы шық ...

                                               

Зәкіров Фаррух Кәрімұлы

Зәкіров Фаррух Кәрімұлы - – өзбек әншісі, композитор, Өзбекстанның, Қазақстанның, Қырғызстанның халық артісі Ташкент консерваториясын бітірген. 1969 – 71 жылы Өзбекстан эстрада оркестрінің әншісі болды. 1971 жылдан" Ялла” ансамблінің әншісі, 1976 ...

                                               

Зәкиев Болат Сейітқазыұлы

Зәкиев Болат Сейітқазыұлы – еліміздің мемлекеттік шекарасын қорғау қызметін ұйымдастыруға елеулі үлес қосқан әскери қайраткер, генерал-лейтенант. КСРО Мемлекеттік қауіпсіздік комитетінің Жоғары шекара командалық училищесін, КСРО Мемлекеттік қауіп ...

                                               

Зәкәрия

Закария, Захария, Зәкария – пайғамбар, Құран Кәрім кейіпкері, Жақия пайғамбардың әкесі. Құран Кәрімнің" Әли Ғымран” сүресінде Мәриямға тәрбиеші таңдалғандығы, таңдаудың Закарияға түскендігі айтылады. Закария Аллаға:" Раббым! Маған қасыңнан игі ұр ...

                                               

Зәмзәм

Зәмзәм – Меккедегі қасиетті құдық. Кағбадан оңтүстік-шығысқа қарай 20 м жерде, Бани Шайба есігінің қара тасқа қарама-қарсы орналасқан. Үсті күмбезбен көмкерілген бұл қасиетті құдықтың тереңдігі 42 м. Хадистерде Зәмзәм құдығының қасиеті туралы был ...

                                               

Зәуре Әбілдақызы Сәлжанова

Зәуре Әбілдақызы Сәлжанова, экономика саласының маманы,экономика ғылым докторы. ҚарМУ - ды бітірген. 1985-1986 ж.Қарағанды есеп-кредиттік техникумының оқытушысы. 1992-2005 ж. Е.А. Бекетов атындағы ҚарМУ бухгалтерлі кәсіп және аудит кафедрасының о ...

                                               

Зәуреш Жұмабайқызы Аухадиева

Зәуреш Жұмабайқызы Аухадиева - тіл білімі маманы, филолог ғылым кандидаты. Алматы педагогикалық шеттілдер институтының неміс тілі факультетін бітірген. 1981 - 1989 ж. Алматы шет тілдер институтында мұғалім. 1989 - 1992 ж. осында аспирант. 1992 жы ...

                                               

Иілім амплитудасы

Иілім амплитудасы. Бір-бірімен астасқан антиклинальды және синклинальды иілім жүйесінің айдары мен түрені аралығында тік бағытта өлшенетін қашықтық мөлшері. Синоннмі - иілім биіктігі.

                                               

Иілім құлпы

Иілім құлпы - тау жынысы иілімделген қабатының иілу орыны, яғни онын иілім қанаттары деп аталатын екі қапталының жапсарласу нүктесі. "Иілім түрені" және "Иілім айдары" деген сөз тіркестері иілім құлпы терминіне синоним ретінде қолданылып жүр.

                                               

Иілімнің төңкерілген қанаты

Иілімнің төңкерілген қанаты - төнкерілген немесе көлбеген иілімнің өз құрамындағы тау жынысы қабаттарының қабатталу реті олардың түзілу сәтіндегі ретке қарама-қарсылықпен сипатталатын қанаты; иілімнің бұл бөлігінде әрбір жастау қабатша өзінен гөр ...

                                               

Иілгіш диск

Иілгіш диск - магниттік қабыршағы бар иілгіш диск түрінде жасалған компьютердің алмалы-салмалы сыртқы сақтауыш құрылғысы. Кең таралған иілгіш дискеттерге: картон қорапқа салынған диаметрі 5.25 дюймдік және қатқыл пластмасса қорапқа салынған 3.5 д ...

                                               

Иілмелі бөлгіш жамылғы

Иілмелі бөлгіш жамылғы - пайдалы қазындыларды жер қойнауынан алу барысында оның шығынын және бос жыныстармен араласып, сапасыздануын азайту мақсатымен кейбір қазып алу жүйелерінде арнаулы, иілмелі бөлгіш жамылғы қолданылады. Оның негізгі мақсаты ...

                                               

Иін ағаш белгісі

Иін ағаш белгісі - диафрагманың сау куполы ішке тартқанда төмен түседі, ал зақымданушы болып жоғары қарай орнынан жылжиды; диафрагма жүйкесінің өткізгіштік қабілеті бұзылғанда байқалады, бұл жарақат жүйке кесіліп тасталғанда жартылай салдану салд ...

                                               

Иінді Білік

Иінді Білік – қайталамалы-ілгерілемелі немесе теңселмелі қозғалысты айналмалы қозғалысқа түрлендіретін бір не бірнеше иінді білік. Иін негізгі мойыннан және онымен жалғасқан шатундық мойыннан тұрады. Негізгі мойын өз осінен айналса, шатундық мойы ...

                                               

Иінді біліктің қарсы салмағы

Иінді біліктің қарсы салмағы - іштен жану қозғалтқышының коленчатты білігін толықтыру және қосымша жүктеме түпкі подшипниктерді тең емес массалардың центрге тартқыш күшін жеңілдетуге косымша ықпал.

                                               

Иірілмелі тербеліс

Иірілмелі тербеліс, бұралмалы тербеліс – серпімді жүйедегі тербелістердің бір түрі. Иірілмелі тербеліс әсерінен серпімді жүйенің жекеленген элементтері бұралу деформациясына ұшырайды. Бір жақ ұшы басқа бір шомбал дискіге бекітілген серпімді өзек ...

                                               

Иірім

Иірім – судың жоғары қабатының үйіріле ағуы. Өзенде ол екі ағыстың қосылуынан, өзен арнасының күрт кеңеюінен, т.б. себептерден болады; теңізде толысу мен қайту толқындарының қарсы ағыспен кездескен тұсында байқалады. Иірім кезінде су ағысының жыл ...

                                               

Иіс сезу мүшелері

Иіс сезу мүшелері – адамның және жануарлардың иіс қабылдайтын органы. Иіс сезу мүшелері иіс сезу шұңқыршасын жауып жатқан иіс сезу клеткаларынан тұрады. Омыртқасыз жануарларда иіс сезу мүшелері эктодермадан дамиды және олардың әр жерінде жеке не ...

                                               

Ибадилік

Ибадилік. Сыффын соғысы және сот оқиғасынан кейін Хазіреті Әлидің ордасынан бөлініп, Харуе деп аталатын жерде Хуркус бин Зухейірдің басқаруымен билік құрған харижилер көптеген бөлінуші ұғым мен көзқарастарды мұсылман қоғамына таралған. Харижилер ...

                                               

Иберлер

Иберлер – ежелгі тайпа. Ең алғаш Шығыс және Оңтүстік Испанияны қоныстанып, кейін б.з.б. 7 – 3 ғасырларда бүкіл Пиреней түбегі мен Оңтүстік-Батыс Галлияға тараған. Ежелгі заман авторлары олардың ішіндегі ең көбі әрі жауынгері деп турдетан, кельтиб ...

                                               

Ибн ар-Рауанди

Ибн ар-Рауанди, Ахмет б. Йахйа Әбу-л-Құсайын - өмірінде діни-саяси көзқарасын бірнеше мәрте өзгерткен белгілі діндар. Мерверрудта туған. Бағдатта өсті, сонда жүріп мутазилашы Бишра б. әл-Мутамирдің жолын ұстанды. Ибн ар-Рауанди өзінің алғашқы шығ ...

                                               

Ибн Бабуиа

Ибн Бабуиа, аш-Шайх ас-Саддық Мұхаммед б. Әли Әбу Джафар әл-Кумми - белгілі шиит діндары және факих, шиит аңызының білгірі. Кум шейхысының баласы Ибн Бабуиа жастайынан зор беделге ие болған. Шиит авторларының пікірінше, бүкіл Хорасанда шиттік аңы ...

                                               

Ибн Мұқанна

ибн Мұқанна, Жамал әд-Дин ибн Муханна – орта ғасырлық түркітанушы. 14 ғасырда ғұмыр кешкен. Ибн Мұқаннаның түркітану ғылымында белгілі еңбегі –" Китаб Һуллийат ул-Инсан уа Һулат ул-лисан ”" Тіл шеберлігі және соны баяндау”. Бұл еңбек түркі тілі т ...

                                               

Ибн Тумарт

Ибн Тумарт, Мұхаммед б. Абд ар-Рахман - Солтүстік Африкадағы Әлмохад әулетінің негізін қалаушы және қозғалыс басшысы. Оңтүстік Мароккодағы Сусадан шыққан. Көпшілік мұсылман тарихшылары оның тегі Әли б. Әбу Тәліп десе, берберлер тарихының білгірі ...

                                               

Ибн әл-Асир

Изз әд-Дин Әбу-л-Хасан Әли, Ибн әл-Асир – араб тарихшысы. Әкесі қала билеушісі болған, кейін отбасымен Мосулға көшкен. Изз әд-Дин Әбу-л-Хасан Әли осында оқып, Арабия, Сирия және Палестинаға жасаған саяхаты кезінде тарих пен ескі аңыздарды хадисте ...

                                               

Ибн әл-Фарид

Ибн әл-Фарид, Шараф әд-Дин Омар б. Әли Әбу Хафс әл-Мисри ас-Сади - арабтың ірі мистик-ақыны. Каирде, Хама қаласынан шыққан мүлік бөлу жөніндегі іс жүргізушінің міндетін атқарушының отбасында туған. Ақынға танылған ибн әл-Фарид деген ат осыдан шық ...