ⓘ Free online encyclopedia. Did you know? page 398




                                               

Ағынша траекториясы

Ағынша траекториясы - белгілі бір уақыт аралығында сұйықтық бөлшектерінің ағып өту қашықтығы. Қозғалыс траекториясы бір бөлшектің ағып өту қашықтығын бейнелейді. Ағыс сызығы - сол ағыс сызығына жататын әр түрлі бөлшектердің сол уақыт мезетіндегі ...

                                               

Ағыншаның сығылуы

Ағыншаның сығылуы - гидротехникалық құрылыстардағы судың саңылаудан және саптама арқылы ағып шығуы кезінде байқалатын құбылыс. Ағынша қимасындағы сығылу резервуар қабырғасынан 0.5-сі аралық қашықтықта болады. Ағыншадағы сығылу қимасы ауданының са ...

                                               

Ақ сырлар

Ақ сырлар - құрғақ ақ пигменттердің жене солардың негізінде жасалған ақ түсті бояулардың жалпы атауы. Висмутты ақ сырлар - висмут нитраты негізінде алынатын ақ сыр; Карбонатты қорғасынды ақ сырлар - қорғасынның негіздік карбонатынан алынатын ақ с ...

                                               

Ақаба су

Ақаба сумен суармалау Орошение сточными водами - ақаба суларда болатын тыңайтқыш заттарды пайдалана отырып суармалау тәсілі. Агромелиорациялық, санитариялық талаптарға сай және арнайы өндеуден өткізілген коммуналдық, өндірістік кәсіпорындар мен а ...

                                               

Ақан Есімов

Есімов Ақан – озат жұмысшы. Еңбек жолын "Қазақ-алтын" кеніштерінде бастаған. 1935 жылы Степняк қаласындағы стахановшылар қозғалысы жетекшілерінің бірі болған. Ол бір мезгілде екі бірдей дәнекерлеуші станогында жұмыс істеп, белгіленген жоспарды ек ...

                                               

Ақау

Ақау - су шаруашылығы саласында, гидротехникалық имараттарды пайдалану барысында орын алатын кемістіктер. Ақау тізімдемесі Дефектная ведомость - негізгі су шаруашылығы жұмыстары гидромелиорациялық, гидротехникалық аяқталған соң, күз мезгілінде ат ...

                                               

Ақы

Ақы - жұмысшы алатын жеке табыс; жалақы ставкасының еңбектену уақытына көбейтілуі арқылы есептеледі. Ақы - қазақы отбасында баланың сауатын ашу үшін медреселерде немесе бөлек киіз үй тігіп, молдаларға Ақы төлеп оқытатын болған. Алты ай көктем мен ...

                                               

Ақыл мен ес

Ақыл мен ес - Марксқа дейінгі философияның кейбір жүйелерінде бөлінетін ойлаудың баспалдақтары немесе тәсілдері. Ақыл, жиі дұрыс ой-талқылау, тұжырымдау, өз ойларын ретімен жеткізе білумен түсіндіріледі. Ес кұбылыстардың себептері мен мәнін таба ...

                                               

Ақылсыздық

Ақылсыздық - "қалыпты" әлеуметтік индивидуумның жұмыс істеуін бұзатын және түсініксіз, болжауға жатпайтын мінез-құлыққа әкелетін естің абыржуы. Әлеуметтік әдебиетте бұл термин көбінесе әлеуметтік стигмация және әлеуметтік бақылаудың кең құбылысы ...

                                               

Біліктің айналым жиілігінің өзгерісі

Біліктің айналым жиілігінің өзгеріс - сорғының арынымен реттеу мақсатында қолданылатын тәсіл. Реттеудің бұл тәсілі қозғалтқыштың айналым жиілігін өзгерту арқылы немесе оны сорғыға азайтып немесе көбейтіп беру арқылы атқарылады. Айналым жиілігін ө ...

                                               

Білім

Білім – адамдардың белгілі бір жүйедегі ұғымдарының, деректері мен пайымдауларының, т.б. жиынтығы. Білім адамзат мәдениетінің ең ауқымды ұғымдарының бірі болып табылады. Ол сана, таным, объективті әлем, субъект, ойлау, логика, ақиқат, парасат, ғы ...

                                               

Білім социологиясы

Білім социологиясы - шеңберінде білім процесі, адамдардың ғылым мен әлеуметтік тәжірибе барысында жинақталған білімдер мен жалпыланған тәжірибені меңгеру механизмі, осы білімдерді білім беру және ағарту әлеуметтік институты арқылы болашақ ұрпаққа ...

                                               

Бір индикаторлық электроды бар амперметрлік титрлеу әдістері

Мұндай қондырғының схемасы 13.2. және ІЗ.З суреттерде көрсетілген. Бұл - кәдімгі тұрақты токтың полярографы. Мұның құрамында индикаторлық электрод, салыстыру электроды, индикаторлық электродтың потенциалын реттейтін реахорды бар ток көзі, кернеуд ...

                                               

Бір камералы тұндырғы

Бір камералы тұндырғы - су жинау алабы мен арнаның эрозиялық есерінен пайда болатын тасынды тұнба шөгінділерді тұтып қалу үшін пайдаланылатын тұндырғы имарат. Бір камералы тұндырғы жалпы сумен қамтамасыз ету, жер суландыру, гидроэнергетика мүқтаж ...

                                               

Бір рет суармалау

Бір рет суармалау - егістік жерді бір рет суару. Бұған көлтабандап суару жатады. Мұндай суару көктемгі еріген қар немесе жауын-шашын суымен жүргізіледі.

                                               

Бір сатылы көлтабан

Бір сатылы көлтабан - бөгеттері бір қатарда орналасқан қолтабан жүйесі. Су тапшы, еңістігі аз жерлерде колданады. Көбінесе, қар сулары мен жауын-шашын суларын пайдаланады.

                                               

Біріктіру арқылы сұрыптау

Осы процесс соңғы екі бөлік біріккенге дейін жалғасып отырады. Берілген массив бірнеше бөліктерге кіші масивтерге бөлініп, бөлек-бөлек сұрыпталады; Бірінші және екінші бөліктен сұрыпталған бір бөлік жасақталады; пайда болған бөлік пен үшінші бөлі ...

                                               

Бірінші сатыдағы сорап станциялары

Бірінші сатыдағы сорап станциясының су көтеріп, тасымалдауы үш түрлі бағытта атқарылады: 1.Ауыз су және тұрмыстық қажеттіліктерді өтеуге арналған суды тазалау қондырғысына жеткізу; 2.Тұтыну сапасы қойылатын талаптарға сай келген жағдайда суды тік ...

                                               

Бірінші сатыға көтеру сорғы станциясы

Бірінші сатыға көтеру сорғы станциясы - негізінен ашық су көзінен сүзілмеген суды тазарту имаратына беруге арналған жүмысшы, қосалқы, көмекші агрегаттармен жабдықталған және т.б. құрал-жабдықтар орнатылған сумен қамту сорғы станциясы. Гидротехник ...

                                               

Бірінші топтағы заттар

Бірінші топтағы заттар әрбір килограмм суға шаққанда граммен өлшенетін немесе промилл өлшемімен есептелетін ең көп мөлшерде кездесетін заттар. Олар судың тұздылығын айқындайды. S‰ таңбасымен белгіленетін судың тұздылығы - теңіз суының физикалық қ ...

                                               

Бірлік (мөлшер)

Бiрлік - бір заттың белгіленген метрологиялық мөлшері. өлшем бiрлiктерiн физикаға және техникада өлшеу нәтижелердi стандартты ұсыныс үшiн қолданылады. Сандық физикалық шама мәнi және өлшем бiрлiгi болып табылған кейбiр үйреншiктi мәнге өлшенген м ...

                                               

Бірпартиялық жүйе

Бірпартиялық жүйе, бірпартиялық мемлекет, бірпартиялық басқару - бір саяси партия басқаратын және басқарудан оппозициялық партиялар шеттетілетін не тыйым салынатын саяси жүйе және мемлекет. Соңғы кезде дейін марксизмге негізделген шығыс еуропалық ...

                                               

Бірсатылы сығымдағыштар

Сығымдағыш - газ тәрізді денелерді сығуға арналған жұмыстық машина. Сығымдағыш жетегінде жұмсалатын механикалық энергия, сығылған газдың потенциалдық энергиясына өзгереді және жарым-жартылай жылуға айналады. Піспекті сығымдағыштағы энергияның мұн ...

                                               

Бірқалыпсыз қозғалыс

Бірқалыпсыз қозғалыс - ағынның түрлі қимыл қималары үшін жылдамдық эпюрасы әр түрлі болатын сұйықтықтың қозғалысы ; қимыл қиманың орташа жылдамдығы мен ауданы айнымалы немесе ағын бойында тұрақты болады. Бірқалыпсыз қозғалыс - арна қимасының өзге ...

                                               

Бітімгершілік

Бітімгершілік - 1. тұлғаның әлеуметтік-психологиялық позициясы, барынша қоғамда қақтығыстарды мақсатты түрде болдырмау; бітімгершілік пацифизм идеологиясында аяқталған идеология формасын алған; 2. сыртқы саяси салада - халықаралық қақтығыстарды б ...

                                               

Бітеме

Бітеме - лайлану; тұнбалы немесе ұсақ тозаңды бөлшектердің тау жыныстардың қуыстарын табиғи немесе жасанды жолмен жабуы толтыруы. Нәтижесінде тау жынысытардың ылғал сыйымдылығы мен су өткізгіштігі нашарлайды; грунттар мен сүзгілердің ішкі К. неме ...

                                               

Бітпеген ирелең

Бітпеген ирелең - өзендегі су деңгейінің құбылмалылығы жағдайында және салыстырмалы түрде алғанда тасындылардың шығыны аз болған кездегі жайылмада аздаған жұқа шөгінділер пайда болып, жайылма деңгейінің біртіндеп болымсыз өсуі және оны тасқын су ...

                                               

Байырғы қазақ өлшемдері

Байырғы қазақ өлшемдері – қазақ халқының тұрмыс-салт ерекшеліктеріне, кәсіптік қажеттілігіне байланысты қалыптасқан өлшем бірліктері. Мысалы, "бір қыдыру жер", "түстік жер", "айшылық жол" деген сөз тіркестері қашықтықты білдіреді. Шығыс халықтары ...

                                               

Баллистика

Баллистика - жоғары математика, теориялық механика, газ, жылу динамикалары, жарылғыш заттар мен оқ-дәрі теориялары және т.б. ілімдерге сүйенетін әскери-техникалық ғылым. Ол артиллериялық және реактивтік снарядтардың, миналардың, авиабомбалардың, ...

                                               

Балықөтгізгіш

Балықөтгізгіш - су торабының су қысымын жеңе отырып, балықты оның төменгі ернеуінен жоғарғы ернеуіне қарай өздігінен өткізетін гидротехникалық имарат. Құрылымы бойынша: айналма канал, арнаулы науа, тоспалы, сатылы болып бөлінеді.

                                               

Балқыту

Балқыту - 1) сұйық күйдегі ақырғы өнімді алу үшін балқыту пештерінде материалдарды өңдеу процесі ; 2) осындай өңдеудің бір реттік циклі, сондай-ақ, осы процестің нәтижесінде алынған ақырғы өнім. Қазақстанда 1975 жылы А.М. Қонаев, С.М. Қожахметов, ...

                                               

Банда

Банда - тұрпайы әлеуметтік құрылымы бар шағын топ. Бұл әлеуметтік ұйым түрі америкалық эволюциялық антропологтармен тайпа, клан немесе мемлекетке дейінгі қоғам ретінде бейнеленеді және әдетте аңшылық және терімшілікпен айналысатын қоғамды сипатта ...

                                               

Банкет

Банкет. Негізі итальян сөзі banchetto - орасан той, ерекше салтанаты тойларда сәкілерді түсті маталармен жабу дәстүрінен туындаған. Сондықтан белгілі бір салтанаттың мәні тағамдардың ерекшелігімен емес, сыртқы аксессуарларға байланысты айқындалад ...

                                               

Бартер және бартерлік экономика

Бартер және бартерлік экономика - тауарлар ақшаға емес, баска тауарларға айырбасталатын экономикалық айырбас түрі және осыдан туындайтын экономиканын түрі. Кейбір қоғамнын тұйық түрлерінде айырбас құралы ретіндегі ақша мүлдем болмайды. Бартер - с ...

                                               

Бас жоспар

Бас жоспар - жобаның құрылыс объектісін жоспарлау және абаттандыру, үймереттерді, ғимараттарды, көлік қатынас жолдарын, инженерлік жүйелерді орналастыру, шаруашылық және тұрмыс қызмет жүйелерін ұйымдастыру мәселелерінің кешенді шешімі бар бөлігі.

                                               

Бас канал

Бас канал - кұрғату және суармалау желісіндегі ашық бас сутартқыш. Құрғату желісінде Б.к. артық суды суқабылдағышқа жеткізуге арналған. Мұндай жағдайда бас каналға тасымалдаушы жинаушы каналдар, ашық және жабық коллекторлар, шектеуші каналдар жән ...

                                               

Бас тоған түрлері

Бас тоған түрлері - ашық ағын судан, суқоймадан немесе жер асты су көзінен су алуға және оны сутартқыштармен тасымалдап, пайдалануға арналған гидротехникалық имараттар мен жабдықтар кешені. Су кезі бойынша жер үсті бас тоғаны және жер асты сулары ...

                                               

Бас тоған ғимараты

Бас тоған имараты - су көзінен су қабылдаи алып, оны сутартқышқа немесе сорғы станциясына беруге арналған бас тоғанның бас бөлігі. Бас тоған имаратын қейде бас имарат деп те атайды. Су шаруашылық жүйесіне су тұтыну графигіне сәйкес үздіксіз су ал ...

                                               

Бас тұрмыстық шолу

Бас тұрмыстық шолу - барлық ведомстволармен пайдаланылатын көп мақсатты британдық үкіметтік әлеуметтік шолу және әлеуметтік ғалым үшін екінші ретті мәліметтер алуды қамтамасыз ететін баға жетпес бастау.

                                               

Бас өзен

Бас өзен - тікелей мұхитқа, теңізге, көлге құятын немесе кейде кұм мен батпаққа сіңіп жоғалатын өзен. Өзен жүйесінің нақты өзендері арасындағы ең ұзыны және арнасының мөлшері үлкен өрі суы молдығымен сипатталады.

                                               

Баспанасыздық

Баспанасыздық - тұракты тұрғылықты жерінің немесе қандай да бір баспанасының жоқтығы. Бұл жағдайда адамдар көшеде, жатақханаларда немесе тұрақты иесі болуға құқығы жоқ уақытша тұрғын-жайларда, заңсыз кірген баспаналарда өмір сүреді.

                                               

Бастыра суармалау

Бастыра суармалау - суару телімінің беті айтарлықтай ұзақ уақытқа суға батырылатын суармалау тәсілі; жер үсті суармалауының бір түрі. Күрішті жүйелі түрде суармалау үшін, сорланған жерлерді шаймалау үшін және көлдете суармалау кезінде көктемде бі ...

                                               

Басытқы

Басытқы - Бояу кезінде әрекеттесіп, жаңа құрылым түзетін металл ионды бояғыш түрлері. Басытқы деп матаға күні бұрын, не процесс кезінде, не соңында сіңірілетін органикалық емес тұздарды айтады. Басытқы ретінде хром, алюминий, мыс тұздары сондай-а ...

                                               

Батиграфиялық қисық

Батиграфиялық қисық - суқойма бетінің ауданы мен көлемінің тереңдігіне сәйкес өзгеруі немесе суқойманың түрлі деңгейде толуына қарай деңгейлік белгінің өзгеруі арасыңдағы тәуелділік графигі. Біріншісі - әдетте, аудандар немесе шаралар қисығы, екі ...

                                               

Батолит

Батолит - қатты тау жыныстарынан құралған және жер ядросында өте тереңде болатын массив. Батолит кейде ұзындығы 2000 км, ені 100 км-ге жетеді немесе одан да көлемді келеді. Батолит жыныстары вулкандық атқылаудан пайда болады. Гранитті батолитте қ ...

                                               

Батпақ

Батпақ - ылғал шамадан тыс жиналып, шымтезек түзілу процесі жүріп жатқан жерлер. Батпақ жер беті сулары ойыстарда, шұңқырларда, сондай-ақ, жер бетіне жақын орналасқан су өткізбейтін қабаттарда іркіліп жиналғанда немесе жер асты сулары жер бетіне ...

                                               

Батпақ газы

Батпақ газы - органикалық заттектердің табиғи жағдайда анаэробты микробиологиялық шіруінен пайда болатын газдар қоспасы. Б.г. құрамында негізінен метан, көмірқышқыл газы және азот бар.

                                               

Батпақ көзі

Батпақ көзі - жер бедерінің ойыстарында қайнар көздері маңайында калыптасады. Қайнар суындағы оттек мөлшері 5%-дан төмен болған жағдайда ғана шымтезек түзіледі.

                                               

Батпақ сулары

Батпақ сулары - батпақ шөгінділерімен байланысты сулар. Олардың құрамында темір қосындысы мен органикалық заттар біршама жоғары мөлшерде болады. Өсімдік қалдықтарының толық шірімеуіне байланысты батпақ суларының реакциясы, әдетте, қышқыл болады ж ...

                                               

Батпақтану

Батпақтану - 1) аймақтың физикалық-географиялық жағдайына байланысты артық немесе мөлшерден көп ылғалданудан, атмосфералық судың іркіліп жиналуынан, суармалау процесінің бұзылуынан және грунт суы деңгейінің жер бетіне жақын жатуынан ойпаңды жерле ...