ⓘ Free online encyclopedia. Did you know? page 378




                                               

Қараағаш (аң шаруашылығы)

"Қараағаш" - 1971 ж. ұйымдастырылған тұрақты өндірістік мемлекеттік аң шаруашынығы. Ол Бұлдырты өзенің жоғ. сағасындағы 17.7 мың км² жерді және Қараағаш орманымен, Шыңғырлау ауданындағы Бигүл құмымен шектесетін 900 км² алапты алып жатыр. Бүлдырты ...

                                               

Қарағандысай өзегі

Басқа мағыналар үшін Қарағандысай деген бетті қараңыз. Қарағандысай – Ойыл өзенінің аңғарындағы өзек. Ақтөбе облысының Темір ауданы Шұбарқұдық кентінің оңтүстігінде 10 км жерде орналасқан. Солтүстіктен оңтүстікке қарай 28 км-ге созылып жатыр, енд ...

                                               

Қатпарлық

Қатпарлық - жер қабығының әрбір бөлігіндегі қатпарлар жиынтығы. Қатпарлық деп қатпар құрылу процесін де атайды. Формалары жағынан оны сызықты, үзілмелі және аралық деп үш типке бөледі. Сызықты қатпарлық түгелімен геосинклиналды аймақтарға тән бол ...

                                               

Қақ

Қақ – көктемгі қар, жаңбыр сулары тұрып қалатын тақырлардағы аумағы кішілеу келген ойпаң жерлер. Орта Азияның шөлді бөлігінде көп кездеседі. Тереңдігі 1 м-ден 2 – 3 м-ге дейін, кейде одан да үлкен болады. Қаққа жиналған су кейде 1.5 – 2 айдай тұр ...

                                               

Қоңыр түс

Қоңыр түс - спектральды түске жатпайтын, тек жасыл мен қызыл түстің немесе қызғылттың сұр немесе көкпен қосылысы, сары мен пурпурлы түстің қосындысы болып табылатын түс.

                                               

Finder

Finder Mac OS операциялық жүйесінің бір бөлігі болып табылады. Windows Explorer аналогы ретінде, ол компьютермен және онымен байланысты кез келген сыртқы мультимедиа файлдары мен қалталардың түрлерін ұйымдастырады және көрсетеді. Сондай-ақ, Finde ...

                                               

Ілініс

Бұрамдықты ілінісі Зацепление червячное - бұрамдық орамы мен бұрамдық доңғалағы тістерінің ілінісуі. Сыртқы ілініс Зацепление внешнее - қозғалмалы бөлшектердің сыртқы бетіндегі шығыңқы жерімен тістер, бүрандалар және т.б. ілінісуі. Ӏшкі ілініс За ...

                                               

Автоген

Автоген - затқа тән табиғи құбылысты атау үшін қолданылатын күрделі сөз. Кейбір газдардың ауада мол жылу бөліп жануы негізінде пайда болған пісірудің бастапқы атауы.

                                               

Автокран

Автомобильді кран – мұнара-стрела тәрізді құралмен жабдықталған жеде тәрізді крандардың бір түрі. Жүкпен бірге немесе жүксіз де қозғала алады. Оның тұрақтылығы ауырлық күшімен қамтамасыз етіледі.

                                               

Автомат

Автомат 1) ішкі механизм арқылы өздігінен жұмыс істейтін қондырғы; белгілі бір жұмыс процесін алдын ала белгіленген бағдарлама бойынша, адамның тікелей араласуынсыз, өздігінен атқаратын машина, құрылғы, тетік немесе олардың жиынтығы болып табылат ...

                                               

Автомат (машина)

Автомат - энергия, материалдар және ақпарат алу, беру сондай-ақ оларды пайдалану процестеріндегі барлық операцияларды берілген бағдарлама бойынша адамның тікелей қатысуынсыз орындайтын құрылғы. Автомат бағдарламасы оның құрылымында болады немесе ...

                                               

Автомодельдеу

Автомодельдеу - автомобильдің жүретін моделін жасап онымен жарыстарға қатысу және автомобильдердің кішірейтілген коллекционерлік түрлерін жасау.

                                               

Агрегат (техникада)

Басқа мағыналар үшін Агрегат деген бетті қараңыз. Агрегат - жұмыс процесін жылдамдату және тиімді ету мақсатында әр түрлі қызмет атқаратын бірнеше машиналарды немесе аппараттарды бірлестіру. Механикада - бірлестірілген машиналар кешені (мысалы, ж ...

                                               

Адриан Лукьянович Цефт

Цефт Адриан Лукьянович - металлург, тех. ғыл. докт., проф., Қазақстан ғылым академиясының акад., Қазақстанның еңб. сің. ғыл. қайраткері. Томскідегі Сібір технол. ин-тын бітірген соң Лениногор қорғасын з-тында, Свердловскідегі Орал индустрия ин-ты ...

                                               

Ажарлау

Ажарлау - дайындама беттерін қажақты аспаптармен тазалай өндеу операциясы; дайындаманы қайрақ іспетті кұралмен тазалап өңдейтін ең соңғы операция. АЖАРЛАУ - қолөнершіліктегі жасалған бұйымды сәндеу, әрлеу, әдемі етіп құлпырту. Затты көз тартатынд ...

                                               

Азоткөміртектеу

Азоткөміртектеу - аустенитті күйде болатын темір қорытпасының беткі қабатын көміртек және азотпен араластыра қанықтырудан тұратын химия-термиялық өндеу.

                                               

Азоттаңдыру

Азоттаңдыру; азоттау 1) металдың беттік қабатын азотпен диффузиялық қанықтырудан тұратын химия-термиялық өңдеу; 2)металл, әсіресе болат, титан бұйымдарының бетінің тозуға төзімділігін, қажу шегі мен жегідеге тұрақтылығын, қаттылығын арттыру үшін ...

                                               

Айналдырық

Айналдырық білдектің дайындаманы немесе құралды бекітуге арналған айналма тетігі; саймандарды немесе дайындаманы бекітуге арналған білдектің айналып тұратын тетігі. илем орнағының қозғалтқыштан білікшелерге қозғалыс күшін беретін білігі; құбыржол ...

                                               

Айналмалы кермелеу

Айналмалы кермелеу - дайындама қимаүлгімен немесе құралбілікпен бірге айналатын, ал аунақша түріндегі сықпақұрал қимаүлгіге карай жанама бағытга қозғалатын процесс.

                                               

Айналу

Айналу - дененің барлық нүктелерінің траекторияларыныц центрлері бір түзудің бойында жатқан шеңберлер және шеңберлер жазықтығы осы түзуге перпендикуляр болып келген қозғалыс. Айналу - денемен қатаң байланысқан, бір нүктенің төңірегінде айналу нем ...

                                               

Айналу беті

Айналу беті - жасаушы деп аталатын сызықты ось бойымен айналдырғанда пайда болады. Жасаушының эр нүктесі оське перпендикуляр жазықтықта орналасқан беттің параллелі деп аталатын шеңбер сызады. Радиусы ең үлкен параллельді - экватор, ал радиусы ең ...

                                               

Айырлы тиегіш

Айырлы тиегіш - айыр немесе басқа да жұмыстық құрылғылар көмегімен әртүрлі жүктерді көтеру, қозғалту, түсіру, тиеу, қоймалау үшін арналған қоймалық едендік арнайы көлік құралы болып табылады.

                                               

Активті орта

Активті орта - берілген жағдайда металмен өсерлесе алатын, химия-термиялық өндеуде қолданылатын, қатты, сұйық, газды немесе плазмалық орта.

                                               

Активтену энергиясы

Активтену энергиясы - физика-химиялық жүйе бір күйден екінші күйге ауысқанда, оларды бөліп тұратын кедергіден өтуге қажетті ең үлкен энергия.

                                               

Алгол

Алгол - ғылыми-техникалық мәселелерді ЭЕМ-де шешу үшін қолданылатын бағдарламаларды құруда пайдаланылатын бағдарламалау тілдерінің қатары атауы. 1958 - 1960 жж. IFIP - жоғары дәрежелі бағдарламалау тілдері комитетімен құрылған ; 1964 - 1968 жж. ж ...

                                               

Алитирлеу

Алитирлеу - жоғары температурада тотығудан қорғау үшін болаттан жасалған бұйымдардың бетін алюминиймен қанықтыру әдісі мен процесі. Шойын мен болаттан жасалған заттарды балқыған алюминийге батырып алса, алюминий қызған шойынның өте тар саңылаулар ...

                                               

Анықтамалық өлшем

Анықтамалық өлшем 1) анықтамадан алынған өлшем; 2) анықтамалық өлшем деп, бұйымды жасағанда қолданбайтын, бірақ сызбаны оқып түсіну үшін жеңілдік беретін өлшемді айтады. Анықтамалық өлшем мынадай таңбамен белгіленеді "*".

                                               

Аралас пішу

Аралас пішу - қалыңдықтары бірдей, бірақ түрі әр түрлі тетіктерді қалыптағанда, оларды қаңылтырда аралас орналастырып пішу.

                                               

Арнайы болат

Арнайы болат 1) ерекше қасиетке ие және белгілі бір міндетке жауап беретін бұйымды жасауға қолданылатын болат; 2) ерекше қасиеттері бар аса жауапты бұйымдарды жасауға қолданылатын болат.

                                               

Арқалық (құрылыс)

Арқалық - құрылыста және машина жасауда қолданылатын білеу түріндегі құралымдық бөлшек. Негізінен темірбетоннан, металдан және ағаштан жасалады. Тірек санына және тірек бекітпелерінің орналасуына қарай А. бір аралықты, көп аралықты, консольді т.б ...

                                               

Аспалы автомат

Аспалы автомат - пісіру барысында автомат жылжымайды, пісіру жылдамдығы бұйымның жылжуымен іске асырылады. Пісіру алдында автомат жоғары-төмен жылжыту және кеңістікте белгілі бұрышқа айналдыру арқылы пісіру процесіне қажетті жағдайға келтіріліп о ...

                                               

Аспаптар магазині

Аспаптар магазині - аспаптар қолмен немесе қаттағыш механизмнің көмегімен салынатын және одан бір-бірден автоматты түрде алынатын магазин.

                                               

Аспаптық болат

Аспаптық болат - материалдарды жонып немесе қысыммен өңдеуге қолданатын, сонымен бірге өлшеуіш аспаптарды жасауға арналған болат; қаттылығы жоғары, берік және үйкеліске төзімді болып келеді.

                                               

Атанақ

Атанақ - машиналардың, механизмдердің, аппараттардың іші қуыс цилиндр тәрізді бөлшегі. Ол жазық белдікті берілістерде немесе таспалы конвейерлерде, жүк көтергіш машиналарда және тағы басқа салаларда көп қолданылады.

                                               

Ауа винті

Ауа винті - авиациялық қозғалтқыш білігіндегі айналдыру моментін тарту күшіне түрлендіретін қозғалтқыш. Ол поршеньді және турбовинтті қозғалтқыштармен жұмыс істейтін ұшақтарда, тікұшақтарда, дирижабльдер мен аэрошаналарда қолданылады. Ауа винті а ...

                                               

Ауа кондициялау

Ауа кондициялау - ауаның температурасын, ылғалдығын және тазалығын қажетті мөлшерде ұстау. Бұл адамның сергектігін қамтамасыз ету, өндірісте еңбек өнімділігін арттыру және емдеу мақсатында пайдаланылады. Ауа кондициялау ауасүзгі, ауа жылытқыш, же ...

                                               

Ауыл шаруашылық техникасы

Ауыл шаруашылық техникасы - ауыл шаруашылығында қолданылатын қондырғылар, машиналар мен құралдардың жиынтық атауы. Қазақстанда мақта, қызылша, картоп, көкөніс, бақ, мал шаруашылықтары, сондай-ақ топыраққа тыңайтқыш себу процестері жақсы механикал ...

                                               

Аэрограф

Аэрограф - сығылған ауаның жәрдемімен сыр-бояуларды тозаңдатып шашуға арналған прибор. Матаның,қағаздың т.б. бетіне бояудан өрнек салу үшін,театр декорациялары мен үлкен форматты плакаттарды даярлау үшін,фотонегатив пен фотосуретті ретуштау үшін ...

                                               

Аэрошана

Аэрошана - өзінің қозғағышы айналдыратын ауа винті арқылы қардың үстімен жылжып қозғалатын, шанақпен шаңғылармен жабдықталған, соңғысының бір бөлігі басқарылатын механикалық көліктік құрал.

                                               

Ағаш ұны

Ағаш ұны - ағаш жаңқаларын құрғақ ұнтақтау арқылы алынатын ұсақ сусымалы өнім. Ағаш ұны линолеум, ксиломит, жарылғыш зат жасағанда қолданады, сондай-ақ ажарлаушы, жылтыратушы материал ретінде де пайдаланылады.

                                               

Аққыштық кернеуі

Аққыштық кернеуі - түсірілген күш үлкеймей дайындама белгілі мөлшерге ұзарғандағы кернеу. үлгідегі деформацияның кернеуге тәуелсіз, едәуір өсетін кезіне сәйкес кернеудің мәні;

                                               

Аққыштық шегі

Аққыштық шегі 1) үлгілікке түсетін күш мөлшері айтарлықтай өзгермейтін кезде, осы үлгілік деформацияланатын ең аз шартты кернеу; 2) металдағы қалдық деформацияны белгілі бір шамаға жеткізетін көбінесе 0.2% ең аз шартты кернеу.

                                               

Бабына жеткізу

Бабына жеткізу - беттің кедір-бұдырлығы мен өлшемдерін бабына жеткізудегі ең ақырғы өңдеу. Бұл процесс қолмен немесе бабына жеткізу білдектерінде ысқыштар көмегімен, ұсақ дәнді қажақты ұнтақпен немесе майүнтақпен жүргізіледі.

                                               

Байланыс

Байланыс: 1) әр түрлі техникалық құралдар арқылы ақпарат беру және қабылдау; 2) почта, телефон, телеграф, радио, т.б. хабарын таратуды қамтамасыз ететін халық шаруашылығының бір саласы. Ерте кезде хабар жаяу жүргінші немесе салтатты кісі арқылы а ...

                                               

Байланыс арнасы

Байланыс арнасы, хабар жеткізу арнасы - таратқыштан қабылдағышқа кез келген хабарды жеткізуді қамтамасыз ететін техникалық құрылғылардың жиынтығы не физикалық орта. Байланыс арнасы ақпараттың түріне қарай не байланыс желісінің тармағына қарай ажы ...

                                               

Балласт

Балласт Балласт теңізде кемені ауытқытпай ұстайтын арнаулы ауыр жүк. Балласт әуеде ұшу аппаратының ұшу биіктігін реттейтін жүк. Балласт көтеру механизмдерінің, мысалы, экскаватор жебесi жүк көтергенде ауып кетпеуі үшін қойылатын ауыр бетон плитас ...

                                               

Баллон

Баллон - қолдану мақсатына байланысты металдан, полимерден, резинадан, матадан, шыныдан, т.б. материалдардан жасалатын газ өткізбейтін қабық не ыдыс. Мысалы, автомобиль баллоны резинадан жасалады. Ішіндегі ауасы шығарылып, электродтармен жабдықта ...

                                               

Балқымайтын электрод

Балқымайтын электрод - баяу балқитын материалдан жасалған пісіру процесінде қолданылатын электрод. Электрдоғасы баяу балқитын электрод пен пісірілетін бүйым аралығында жалындатылады. Пісірілген жік қалыптастыру үшін қосымша металл қолданылады. Пі ...

                                               

Балқыту шарты

Балқыту шарты - қорытпаның балқу температурасынан 30 - 50°С жоғары температурада балқуы. Химиялық қүрамына сәйкес қорытпаның өзіне тән түске ие болуы.

                                               

Балқытып қаптастыру

Балқытып қаптастыру - бүйым бетіне балқытып қаптастырып, арнайы қабат қалыптастыру. Негізгі металл белгілі терендікте балқытылады да оған балқытылған қаптастырылатын материал араласып, біртүтас үстіңгі қабат қалыптастырылады. Нөтижесінде, бүйымны ...