ⓘ Free online encyclopedia. Did you know? page 363




                                               

Саржауы

Саржауы – астралылар тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанда Қаратау, Жетісу, Іле, Қырғыз Алатаулары, Батыс Тянь-Шань тауларының қиыршықтасты беткейлерінде өсетін 5 түрі бар. Олардың биікт. 5 - 44 см, сабағы тік, сыртын түк б ...

                                               

Шошқа

Шошқа, доңыз – жұптұяқтылар отрядына жататын сүтқоректі жануар. Адамның ең алғаш қолға үйреткен үй жануарларының бірі. Шошқаның шығу тегі Еуропа және Шығыс Азия жабайы қабандары болып саналады. Оның бітімі ірі, жұмыр, аяқтары қысқа, денесін ақ, қ ...

                                               

Сасықкекіре

Сасықкекіре - айлауық тұқымдасына жататын көп жылдық өсімдіктер. Қазақстанның барлық облыстарындағы далалық аймақтарда, шөлді, құмды, сортаңды жерлерде, өзен жағалауларында өсетін 2 түрі: Сібір Сасықкекіресі және Соғда Сасықкекіресі бар. Ең көп т ...

                                               

Жаужапырақ

Жаужапырақ, мелисса – ерінгүлділер тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы; майлы дақыл. Биіктігі 60 см-ге дейін жетеді. Еуразияда 5 түрі, ал Қырымда, Кавказда, Орта Азияда 2 түрі өседі. Сабағы тік, төрт қырлы,аздап түк басқан. Ж ...

                                               

Ақбақай

Ақбақай – астралылар тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Солтүстік жарты шардың орманды белдемдерінде кездесетін 18 түрі белгілі. Қазақстанда өзен-көлдердің құмды жағалауында өсетін 1 түрі – жалған Ақбақай бар. Биіктігі 15 – ...

                                               

Орайот

Орайот – астралылар тұқымдасына жататын бір жылдық өсімдік. Дүние жүзінде Жерорта теңізінен Оңтүстік-Батыс Азияға дейінгі алқапта өсетін 6 түрі бар. Қазақстанда Жоңғар Жетісу, Шу – Іле Алатауларының, Батыс Тянь-Шаньның қиыршық тасты тау беткейлер ...

                                               

Ебелек

ЕБЕЛЕК – алабұта тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдік. Бетпақдалада, Мойынқұмда, Қызылқұмда, Есіл – Тобыл, Ертіс өзендері мен Каспий, Арал теңіздері маңында, Зайсанда, Балқаш – Алакөл ойысында, шөл, шөлейт аймақтардағы құм, құмайт, сор ...

                                               

Фурункул

Фурункул фолликуласының қабынуы) - фурункул - шиқан, сыздауық. Шаш фолликуласы мен оған жақын жатқан май безінің іріңді қабынуы.

                                               

Тасжеміс

Тасжеміс – орамжапырақ тұқымдасына жататын бір жылдық өсімдік. Қазақстанда сазды далаларда, жайылымдарда, өзен жағаларында, құрғақ тұзды ойларда, жол жиегінде, үй маңында өсетін 1 түрі – сирия Тасжемісі бар. Оның биіктігі 4 – 25 см, сабақтары түб ...

                                               

Балықкөз

Балықкөз – алабұта тұқымдасы, торғайот туысына жататын бір жылдық өсімдік. Маңғыстаудың тұзды көлдерінің жағауларында, сор-сортаңды жерлерде өседі. Биіктігі 10 – 60 см. Сабағы көп бұтақты, сыртын ұзын түк басқан, кейін олар түсіп қалады. Жапырақт ...

                                               

Еменжапырақ

Еменжапырақ, кортуза – наурызшешек тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер туысы. Қазақстанда таулы аймақтардың тасты, тастақты беткейлерінде, өзен жағалауларында, жартастардың көлеңкелі жерлерінде өсетін 3 түрі бар. Бұлардың биікт. 7 ...

                                               

Көгала үйрек

Денесінің ұзындығы 50 см, салмағы 600-1100 г. Қауырсыны қара-қоңыр. Ұсақ балықтарды, судағы омыртқасыз жәндіктерді және өсімдік дәндерін жейді. Ағаш кеуектеріне ұялап, 8-12 жұмыртқа салады. Қолдан жасаған кеуектерге де ұялайды. Қысқа қарсы қайтып ...

                                               

Қоңыр үйрек

Қоңыр Үйрек –орташа денелі үйрек. Жабын қауырсындары- біркелкі боз және қоңырқай, қанатында ақ "көзтартары" бар,оны ұшып жүргенде де, қонақтаған кезде де көруге болады.Еуразияның қоңыржай ендіктерінде және Солтүстік Американың батысыцнда кең тара ...

                                               

Жүннің көтерілуі

Жүннің көтерілуі - қылшық жүнді қой жүнінің терімен байланысының әлсіреуі, кейбір жүн талшықтарының теріден өздігінен бөлініп шығуы. Ж.к. ауа-райының өзгеруіне байланысты малдың денесіндегі ішкі жылуды реттеуге бағытталған көктемдегі түлеуге негі ...

                                               

Қызыл үйректер

Қызыл Үйрек- басы ақшыл, қызғылтсары реңді ірі денелі үйрек.Қызыл үйректің аталығының басы кірпіш түстес қызыл денеден жіңішке қара сақинамен бөлінген сары қызғылтсары ренді болып келеді. Аналығында сақина болмайды. Ұшып жүргенде ақ иығы жақсы ба ...

                                               

Сайрақ тұқымдасы

Сайрақ тұқымдастар – 70 туыстан құрылған, 300-ге жуық түрлерді біріктіретін ең үлкен торғай тұқымдас құстарға жататын түқымдастардың бірі. Сайрақ тұқымдастардың сандуғаш тұқымдасы және шыбыншы тұқымдасына көп ортақтастығы бар, сондықтан кейбір ма ...

                                               

Сөз

Сөз – зат пен құбылыстың атын, түр-түсін, сапалық белгісін, амалын, қимыл-әрекетін таңбалаушы негізгі мағыналық-құрылымдық бірлік. Болмыстың тілдік атауы ретінде дыбыс пен мағына тұтастығынан тұрады. Сөзді құраушы бірлік – дыбыс, ал мағына – Сөзд ...

                                               

Жеңілтілген қытай жазуы

Баспаға арналған каллеграфиялық үлгі. Сячжуань үлгісіндегі каллеграфия Квадратты стилдегі ироглифтер Ежелгі Қытайлықтар жазу өнерін қытай өркениетін аңыз ретінде қалыптастырған Хуан-дидің көмекшісі Цан Цзе ойлап тапты дейді. Ол адымен тау мен тең ...

                                               

Дарвинизм

Дарвинизм - ағылшын натуралисті Чарлз Дарвин және басқа да ғалымдардың жеке түрдің бәсекелестікке, тіршілік етуге және көбеюге қабілеттілігін арттыратын шағын, мұраланған вариацияның табиғи сұрыпталуы арқылы барлық тірі организмдердің түрлері пай ...

                                               

Қызыл жыңғыл

Қызыл жыңғыл - Қазақстанда өсетін он жыңғылдардың ішіндегі ең көп тарағаны. Ең Солтүстік алқаптар мен таулы тарбағатай жне Алтай, Батыс Тянь-Шань қыраттарынан басқа еліміздің барлық аумағында дерлік кездеседі. Өзен, көл жағалауларында, құмды және ...

                                               

Тұлғаның бұзылыстары

Тұлғанын бұзылыстары- бұл адамнын ойынын, сезімінің және әрекеттерінің бұзылуы. Әр тұлғанын өзіңдік бір ерекшеліктері болады. Бірақ кейбір адамдардын мінез-қылықтары мен жасаған әрекеттері басқалардын тітіркенуіне әкеп соқтықтырады. Осы кезде про ...

                                               

Классицизм

Классицизм – 17 – 19 ғасырлардың басында әдебиет пен өнерде өріс алған көркемдік бағыт. Әдебиеттегі Классицизм Ежелгі Грекия мен Ежелгі Римнің классиклық әдеби шығармаларын үлгі тұтты. Классицизм үрдісіндегі туындылардың тек тақырып, кейіпкерлерд ...

                                               

С++ философиясы

С++ философиясы Бьерн Страуструп дизайн және C++тың эволюциясы кiтабында ол C++ның жобалауында ұстап тұратын қағидаларды суреттейдi. Бұл қағидалар C++ты дәл сондай болатындай етіп ұғындырады. Кейбiреулері: Мәлiметтердiң статикалық түрлерi бар әмб ...

                                               

Мирмекида көгілдір көбелегі

Мирмекида көгілдір көбелегі) - Көккөбелектер тұқымдасының Aricia chinensis туыс тармағына жататын сирек кездесетін ерекше түр. Бұл түрше - Орта Азияның қуаңшылдық аймақтарының жергілікті түрі. Каспий маңынан солтүстік-шығыс Қытайға дейін таралған ...

                                               

Мүйізді бозторғай

Ерекше сұр түсті және көзіне дейін ақ тамағының айналасында қара сақиналары, төбесінде қара түсті" мүйіздері бар”. Мүйізді бозторғай өсімдігі аз, құрғақ тасты жерлерде тіршілік етеді. Бұл сымбатты, әдемі, орташа денелі 30-40г бозторғай ерекше боя ...

                                               

Аян

Аян, аян беру – адамның ұйықтап жатып, Түс кезінде оны не күтіп тұрғанын, болмаса қандай әрекеттер жасауы қажет екенін таныс, бейтаныс бейнелердің тікелей немесе әр түрлі ишараттар арқылы сездіруі.

                                               

Топтық мінез-қылық

Қоғамдасып-бірлесіп тіршілік ететін жануарларға топтық мінез-қылық тән. Олар тұрақты үйір, табын, жатақ құры тіршілік етеді. Олар табиғаттағы маусымдық өзгерістерге, әр жануар тіршілігіндегі көбею, ұрпағына қамқорлық жасау, миграция және т.б осы ...

                                               

Полигамия

Полигамия, полигамды жануарлар - жануарлар арасында кездесетін жыныстық қатынастың түрі. Полигамды жануарлар 2 топқа бөлінеді. Олар: полигиния - көбею кезінде бір аталық дарабастың бірнеше аналық дарабаспен шағылысуы. Бұл құбылыс шоғыр құрып тірш ...

                                               

Ақтық салу

Қаза болған кісінің қыздары, құда-жегжәті, сондаяқ туысқандары жылы берілген күні жылқы, сиыр, қой сияқты малдардан бір тұяқ және жол-жолсын үшін, кездеме қосып алып келіп көмек көрсетеді. Мұны қазақ халқы ‹‹ақтық салу›› деп атайды. Олар қайтқанд ...

                                               

Жер ошақ қоңырсыту

Жылын өткізетін күні арнаулы ошақ қазып, қазан асып, бір тұяқ қой және тұлданған атын алып келіп құран оқытады. Қойды алдымен сойып қазанға асып, пісіріп жәрдемге келген жамағат аят оқып алдымен ауыз тиеді. Ошақ қазған кісіге жол-жора беріледі. М ...

                                               

Үші және жетісі

Қазақ халқында адам дүниеден өтіп, 3 күн толғанда берілетін нәзірүші, жеті күн толғанда берілетін нәзірін жетісі деп аталады. Қаза болған адамның намазы оқылып болғанда, басқарып жүрген кісілерден біреуі, жамағатқа үші мен жетісінің қашан болатын ...

                                               

Төрт түлік

Төрт түлік – мал: түйе, жылқы, қой, сиыр. Қазақ халқы осы төртеуін төрт түлік деп атаған. Ауыз әдебиетінде" төрт түлік малды құрадың” деген тіркес жиі кездеседі. Бұл дәулетіне сәулеті сай адамдарға арналып айтылған. Мысалы," Байбөрі деген бар еке ...

                                               

Шірікбақай

Ауруды ұзақ уақыт бойы некробактериозбен, яғни сарыппен шатастырып келеді. 1910 жылы Францияда Gohier аурудың ерекшеліктерін сипаттады, ал аустралиялық зоолог William Ian Beardmore Beveridge 1941 жылы қоздырушысын бөліп алды. В.Пичугин Орта Азия ...

                                               

Мал денесін тазарту

Мал денесін тазарту - мал түлігінен, әдетте, жылқы денесін тазартады. Ол үшін тазартқыш щетка, мауыт, ат тарақ, ағаш қалып, ағаш пышақ немесе тұяқ тазалайтын ілмек және тұяқтарын тазалау үшін 3-4 жылқыға бір шелек қажет. Жылқыны қысқа ағашқа байл ...

                                               

Орамал

Орамал – сүртінуге арналған ұзынша төрт бұрышты мата. Этнолог С.Қасимановтың айтуынша, орамал сөзінің түбірі парсылардың "рой" – бет " және" мал” – "мата" сөздерінен қалыптасқан. Орамал пайдалану мақсатына қарай қол орамал, сулық орамал, бет орам ...

                                               

Дүниежүзілік тұқым қоры

Дүниежүзілік тұқым қоры Норвегия еліндегі Шпицберген аралында 2006 жылы салынып, 2008 жылы ашылды. Тұқым қорын салу үшін 9 млн қаражат жұмсалған. Бұл тұқым қорының салынған мақсаты көптеген тұқым түрлерін көп жыл бойы сақтау. Мысалы, бір аймақта ...

                                               

Жыныспен тіркесіп тұқым қуалау

Жыныстық хромосомаларда орналасқан гендер арқылы тұқым қуалауды жыныспен тіркесіп тұқым қуалау деп атайды. Аталған тұжырымдаманы ең алғаш Томас Хант Морган ашты.

                                               

Пластидтік тұқым қуалау

Пластидтік тұқым қуалау. Пластидтердің, соның ішінде хлоропластың жасыл өсімдіктерде фотосинтез процесінің жүруіне тікелей қатысы бар. Пластидтердің өзі арнаулы нәруыздардан және РНҚ мен ДНҚ-дан тұрады. Бір жасушаға шаққанда пластидтердің саны жо ...

                                               

Тұқымның жарақттануы

Тұқымның жарақаттануы - комбайндар мен молотилкалардың, тұқым тазалағыш және сорттағыш машиналардың, кептіргіштердің әртүрлі тиеу құралдарының сепкіштер мен басқа машиналардың жұмыс органдары тұқымдар мен түйісу және оларға әсер етудің нәтижесінд ...

                                               

Аталық із бастаушы

Аталық із бастаушы - бір тұқым ішінде өнімдік қасиеттері өзіне тән ерекше дамыған және ол қасиеттерін ұрпақтарына толық дарытқан аталық мал. Мұндай мал саналы сұрыптау мен жұп тандау нәтижесінде туады. А.і.б. құру мал тұқымының алғашқы кезеңінде ...

                                               

Модификация

Модификация – организмнің белгілері мен қасиеттерінің сыртқы орта факторларының әсерінен генотипке байланыссыз өзгеруі. Модификациялық өзгергіштікті тудырушы факторларға сыртқы ортаның температурасы, жарық, қоректену жағдайы, т.б. жатады. Модифик ...

                                               

Мақта (дақыл)

Мақта – құлқайырлар тұқымдасына жататын көп жылдық өсімдік туысы, бағалы талшықты дақыл. Мақта б.з. дейін Орта Азия республикаларында, Үндістанда, Иран, Қытай, Мексика,Перу аймақтарында өсірілген. Қазақстанда 1918 жылы Түркістан жерін суландыруға ...

                                               

Ашықтұқымдылар

Ашықтұқымдылар - жоғары сатыдағы өсімдіктердің ішіндегі ірі тобының бірі. Мұның тұқымы мен тұқым бүрі - жабықтұқымдылардікі сияқты емес, олар аналықпен жабылмай, жеміс жапырақшасында ашық жатады. Бұларда гүлсеріктер, болмайды.

                                               

Самалдық

Самалдық - алабұталар тұқымдасына жататын бір, екі жылдық шөптесін өсімдік; көкөніс дақылы. Қазақстанның барлық аймақтарында өсетін 2 түрі: жабайы түркістан Самалдығы және бақша Самалдығы бар. Олардың биіктігі 10 - 60 см, тағамға пайдаланылатын ж ...

                                               

Қан жаңарту

Қан жаңарту - будандастырудың бір түрі. Қан жаңартуды қолданудағы мақсат - жалпы өнімдік қасиеті қанағаттанарлық, жергілікті жағдайға бейімделген мал тұқымының кейбір кемшіліктерін жою немесе өнімдік белгілерін жедел жетілдіру. Қан жаңарту нәтиже ...

                                               

Шөптер

Шөптер - фармацевтикалық практикада өсімдіктің жер үсткі бөлігінің дәрілік шикізаты. Шикізаттың құрамы сабақтан, гүлдерден, жапырақтан, піспеген жемістерден тұрады. Сыртқы белгілерін анықтаған кезде сабақтарының құрылысын, жапырақтарының, гүлдері ...

                                               

Нәсіл

Нәсіл - тұқым қуалау арқылы берілетін ұқсас сыртқы пішіндері - терісінің түсі, шашы мен көзі, мұрны мен еріндерінің пішіні, бойы мен дене пропорциясы, сондай-ақ кейбір "жасырын" белгілері бар адамдардың тарихи қалыптасқан тобы. Нәсілдерді зерттей ...

                                               

Аудандық ауыл шаруашылығы және жер қатынастары бөлімі

Аудандық ауыл шаруашылығы және жер қатынастары бөлімі - мемлекеттік мекеме. Ауданның егіс және мал шаруашылығы салаларын нарық жағдайына дайындау жұмыстарын жүргізеді. Аудан агроқұрылымдарына егіс егудің агротехникалық шаралары жөнінде арнайы кең ...

                                               

Мал тұқымын қабылдау

Мал тұқымын қабылдау - жаңадан шығарылған мал тұқымын қабылдап бекіту. Бұл жұмыс әр елде қабылданған ереже-нұсқау бойынша жүргізіледі. Біздің елде мал тұқымын қабылдау ережесін Ауыл шаруашылығы министрлігі бекітеді. Қазіргі ережеге сәйкес, минист ...

                                               

Еттік балапан

Еттік балапан - арнайы етке өсірілген жылдам жетілгіш етті тұқым балапаңдар. Е.б. құстың тез жетілгіш етті тұқымдарын бір-бірімен үйлесімді шағылыстыру арқылы шығарылады. Оларды торда өсіргенде - 50-55, ал еденде өсіргенде -70-75 тәулік жеделдете ...