ⓘ Free online encyclopedia. Did you know? page 209




                                               

Қима қат-қабатын хаттау

Қима қат-қабатын хаттау. Қат-қабатты қималарды зерттеу негізі. Геологиялық қимаға тиесілі тау жынысы қабаттарын саралау және осы қабаттарды, олардың табиғи ашылымдардағы, тау қазыңдыларындағы, немесе бұрғылау тасбағандарындағы бір-бірімен астасу ...

                                               

Қимай

Қимай - соғымға сойылған сиыр етінен дайындалатын кәделі тағам. Сиырдың тоқ ішегін тұздай, айналдырып оның ішіне кесек етіп туралған төстік пен төстің етегін, бұрыш, тұз, жуа қосылған етті салады. Қимайға төс етінен басқа сан, қол еттері де пайда ...

                                               

Қиманың статикалық моменті

Қиманың статикалық моменті- геометриялық сипаттамасы, бірінші интеграл қиманың x өсіне сәйкес, ал екіншісі у осіне сәйкес статикалық момент деп аталады. С.м. өлшем бірлігі-см 3, м 3. Қиманың статикалық момент арқалықтың иілуге қарсыласуын сипатта ...

                                               

Қиманың техникалық жағдайын қадағалаудың геофизикалық әдістері

Қиманың техникалық жағдайын қадағалаудың геофизикалық әдістері - қыланып жатқан және игеріліп жатқан ұңғымаларды зерттеудің қомақты да маңызды бөлігі. Бұл әдістер жиынтығына кіретіндер: термометрия - ұңғыма окпанының температурасын өлшеу; инклино ...

                                               

Қимақ жолы

Қимақ жолы - ортағасырлық керуен жолы. Түрік жолынан Тараз қаласында бөлініп қимақтарға апаратын жол болған. Ортағасырлық араб тарихшысы Тамим ибн Бахр қимақтарға осы жолмен 80 күнде жетуге болатынын айтады. Тараздан солтүстікке бет алған Қимақ ж ...

                                               

Қимаүлгі

Қимаүлгі - бұйымның өзін немесе сызбасын каңылтырға беттестіру нәтижесінде салынған суретті ойып кесіп жасаған, тетіктің пішінін жасауға қажетті нұсқа. кескіні тетіктерді белгілеуге арналған сызбаға немесе бұйымға сәйкес келетін ойықты тілімше; с ...

                                               

Қимыл есім

Қимыл есім - етістікке тән шақтық қасиеттен де, жіктелу, райлық қасиеттерден де тысқары тұратын, есімдерше түрленетін етістіктің ерекше бір түрі. Етістіктің райлары шаққа қарай түрленіп, жіктеліп сол арқылы қимылдың иесімен жақ жағынан байланысқа ...

                                               

Қимыл-сын бағыныңқылы сабақтас сөйлем

Қимыл-сын бағыныңқылы сабақтас сөйлем - бағыныңқы компоненті басыңқы компонентте баяндалатын іс-әрекеттің қалай болғанын, іске асу тәсілін білдіретін сабақтас сөйлем. Қимыл-сын бағыныңқылы сабақтас сөйлемнің жасалу жолдары: Бағыныңқы компоненттің ...

                                               

Қирағат

Қирағат - Құран оқу ережелері. Құран Қирағаттының қалыптасу тарихы Мұхаммед Пайғамбардың Меккеден Мединеге көшкен кезінен бастау алады. Осы кезден бастап Құранды адамдарға жеткізу, оларға Құран талаптарын таныстыру ісі өзекті мәселеге айналған. Б ...

                                               

Қисық (математика)

ҚИСЫҚ - координаттары кесінді немесе сан осінде берілтен бір нақты параметрдің функциясы болып табылатын нүктелердің жиыны. Математиканың әр түрлі салаларында осы анықтамаға қосымша кажетті бір шектеулер енгізіледі. Әдетте, жалпы жағдайда сызық б ...

                                               

Қит етсе

Қит етсе. Бұл тұлға - бірдеңе десе, сәл нәрсе жасаса деген мағыналарды иеленеді. "Мадияр мені неге үйден шығармайды. Қит етсе, кім көрінгеннен қызғанатын болды". Қырғыз тілінде "кыйыт" сөзі - "ишара" мағынасында қолданылады. Өзіміздегі "ишара" сө ...

                                               

Қиылысқан симметрия

Қиылысқан симметрия - өрістің кванттық теориясында қандай да бір бөлшектің туу амплитудасын сәйкес антибөлшектің жұтылу амплитудасымен байланыстыратын симметрия.

                                               

Қиып өткен аңғар

Қиып өткен аңғар - жоғары және төмен орналасқан бөліктерімен салыстырғанда тарылған бөлікше. Оның пайда болу жолдары: 1) регрессиялық эрозия нәтижесінде, өзен суайрық қырқаға тіреліп оны қиып өткенде; 2) аңғар жолындағы бір кырат баяу көтерілген ...

                                               

Қиыршық тастар

Қиыршық тастар - 1) табиғи түрінде кездесетін көп қырлы ұсақталған тау жыныстарының жиынтығы; 2) арнайы ұсатылған тастар, екі түрде кездеседі: а) кәдімгі қиыршық тас - жол құрылысында, темір жолды балластауға және бетон жасағанда қолданылатын ірі ...

                                               

Қиысу

Қиысу - синтаксистік байланыстың жиі қолданылатын түрі, сөйлемдегі бағыныңқы мүше басыңкы мүшенің грамматикалық тұлғасына не грамматикалық мағынасына қарай тұлғаланып байланысады. Қиысу сөйлемде бастауыш пен баяндауыштың арасын байланыстырады. Ба ...

                                               

Қиық

Қиық, қыздан туғанның қиығы жоқ. Осы мақалдағы "қиық" сөзінің төркіні жөнінде бұрынғы бір еңбекте әңгіме болған. Онда сөз төркіні түркі тілдері екендігін дәлелдеу үшін, хакас тілінен "хыйых" сөзі келтіріліп мағынасының - өкпе, наз екендігі көрсет ...

                                               

Қия, ұя

Қия, ұя. "Қызын қияға, ұлын ұяға қондыру" фразеологизміне "Қазіргі түсіндірме сөздікте" - бала шағасы өсіп, ер жетті, отау тікті деген анықтама берілген. "Менің сегіз балам бар, ұлым ұяға, қызым қияға қонды". Осы фразадағы "ұя", "қия" сөздері алғ ...

                                               

Қиян

Қиян, ит арқасы қиян. Мағынасы - тым алыс, шалғай жер. "Аудандық оқу бөлімі ит арқасы қиян Шұбар- ағашқа жолдама берді". Қазақ тілінде "тым алыс", "шалғай" сияқты мағыналарды кейде "қиян" тұлғалы сөз де түсіндіре алатыны жұрт білмейтін сыр емес. ...

                                               

Қиғылық

Қиғылық, қиғылық салу. Қазіргі түсінігімізше - шатақ шығару," қырсығу; әлек салу. "Атқа мінгесемін деп, қиғылық салды". Сөз төркіні қай тіл екенін тап басып, ажырату қиындау. Өйткені түркі тілдерінің кейбіреулерінде, атап айтсақ, хакастарда: хыйғ ...

                                               

ҚМГ-Астана, ҚМГ-Жайық, ҚМГ-Алатау

ҚМГ-Астана, ҚМГ-Жайық, ҚМГ-Алатау - жауапкершілігі шектеулі серіктестіктер. "ҚазМұнайГаз" сауда үйінің бөлімшелері ретінде 2003 жылдың 10 қыркүйегінде, 25 шілдесінде және 18 қыркүйегінде тіркелген. Аталған кәсіпорындарды құрғандағы басты мақсат - ...

                                               

Қобда орамы (Астана)

Қобда орамы Бұрынғы атауы Энергетиктер қысқа көшесі. Қобда орамы Абылай хан даңғылынан басталады. Ұзындығы - 629.4 м. Қобда - Елек алабындағы өзен. Ұзындығы - 225 шақырым. Қарақобда мен Сарықобда өзендерінің қосылған жерінен басталып, Елек өзенін ...

                                               

Қобыз көшесі (Астана)

Бұрынғы атауы Ые116 көше. Оңтүстік-Шығыс тұрғын алабы. Қобыз көшесі М.Төлебаев көшесінен басталады. Ұзындығы - 1083.6 м. Қобыз - көптеген түркі халықтарында кездесетін қос ішекті музыкалық аспап. Аспап жыңғыл, үйеңкі сияқты мықты ағаштан ойып жас ...

                                               

Қобыланды батыр көшесі (Астана)

Қобыланды батыр көшесі Оңтүстік-Шығыс тұрғын алабы. Ұзындығы -1582.6 м. Қобыланды батыр шамамен XV ғ. - аты аңызға айналған халық батыры, тарихи қайраткер. Шыққан тегі - қышпақ, оның ішінде - қара қыпшақ. Халық жадында сақталған әңгімелерде оны к ...

                                               

Қодырең

Қодырең. Сөз мағынасын "бұрынғы егін орнына жабайыланып шыққан бидай" деп түсіндірме сөздікте біршама дұрыс көрсетілген. "Біршама" деп отырғанымыз, ол тек бидай ғана емес, тары да, сұлы да, ариа да т. б. дәнді егіс бола береді. "Қырманның түбін с ...

                                               

Қожа ахрар

Қожа Ахрар, Убайдуллаһ Насираддин әл-Ахрар Махмуд аш-Шаши – діни, саяси қайраткер, әулие-ишан. Қожа Ахрар шейхтер әулетінен шыққан, Самарқан медресесінде діни білім алған. 1431 – 32 жылы шамасында нақшбандийа тариқатын ұстанған Йакуб Чархимен кез ...

                                               

Қожабай

Қожабай Тоқсанбайұлы – ақын. Бауырына басқан Тайлақбай атасынан ерте айрылған бала Қожабай 6 – 7 жасында-ақ ауызша мұңлы өлеңдер шығара бастаған. Ауыл молдасынан сауат ашқан. Баршылық пен жоқшылық, қоғамдағы әлеуметтік әділетсіздіктер Қожабай жыр ...

                                               

Қожабай Тоқсанбайұлы

Қожабай Тоқсанбайұлы - ақын. "Балапан қанат бітіп ол ер жетер, Кедейді байлар бақтым деген ол бекер. Ешкімді асырамас ешкім бағып, Әр адам мұратына іздеп жетер", "Кел, Қожабай, сөз сөйле", "Қазақ баласына" өлеңдері, "Төлен сөзі" дастаны сақталған ...

                                               

Қожаберген Толыбайұлы

Қожаберген Толыбайұлы – жырау, батыр. Арғы тегі Орта жүз Ашамайлы Керейдің Көшебе руының Таузар әулеті. Жастайынан нағашысы Жалаңтөс Баһадүр Сейітқұлұлы ұрпақтарының қолында өсіп, Үргеніш, Бұқара, Самарқан медреселерінде оқыған, араб, парсы тілде ...

                                               

Қожахмет

Қожахмет – сұлтан, Әбілқайыр ханның ортаншы ұлы. Әбілқайыр хан 1731 жылы Ресейге бодан болу туралы ант бергеннен кейін, өзінің сүйікті ұлдарының бірі Қожахметті патша өкіметіне аманатқа берген. Аманатта 10 жылға жуық болған Қожахметті Ресей өкіме ...

                                               

Қожды агломерат

Қожды агломерат - кеуек пирокласт материал сынықтарынан тұратын жанартау агломераты. Ол эмбрион жанартауларды, паразиттік қожды конустарды толтырады.

                                               

Қожырау

Қожырау. Берекесі кету, ыдырау, тарау сияқты түсініктер береді. "Іргесі бұзылмаған берекелі ауылдың бірлігі қожырады". Бұл келтірген мағыналар кейінгі - туынды деп қарауға болады. Алғашқы мағынасы - "қартаю, шөгу" екендігіне якут тілінің, қала бе ...

                                               

Қоздырғыш

Қоздырғыш - тәнге сіңірген жағдайда тез және азғана уақытқа есірік күйге түсіріп, дене мен жүйкенің белсенділігін күшейтетін формокологиялық немесе басқа да химиялык заттар.

                                               

Қозыбай Нәупілұлы

Қозыбай Нәупілұлы – шешен. Шақшақ батырдың ұрпағы, әкесі Нәупіл Сегіз Серінің ағасы. Тура айтатын әділ билігі үшін ел арасында есімі аңызға айналып," Арқаның арыстаны” атанған. Он жасында Болатнайдағы медреседе оқып, оны 1835 жылы бітіріп шыққан. ...

                                               

Қозыбасы көшесі (Астана)

Қозыбасы көшесі Ғ. Мұстафин көшесінен басталып, Іле көшесінде аяқталады. Ақарыс, Бекарыс, Жанарыс, Жаркент, Бурабай, Жайық, Ертіс, Бұқтырма, Есіл, Шу, Лепсі көшелерімен қиылысады. Ұзындығы - 1393.6 м. Бұрынғы атауы №22 көше. Оңтүстік-Шығыс тұрғын ...

                                               

Қозыбек Асқаров

Асқаров Қозыбек – тарихшы-ғалым, тарих ғылыми кандидат, доцентура Қызылорда педагогикалық институтының тарих факультетін, ҚазҰУ-дің аспирантурасын бітірген. 1951–52 жылы Қызылорда педагогикалық институтында оқытушысы, 1956–61 жылы Сырдария ауданы ...

                                               

Қозыгүл

Т. Мұсақұлов, ОРЫСША-ҚАЗАҚША ТҮСІНДІРМЕЛІ БИОЛОГИЯЛЫҚ СӨЗДІК І-том ҚАЗАҚМЕМЛЕКЕТБАСПАСЫ, Алматы - 1959, Редакциясын басқарған: Биология ғылымының докторы профессор Т. Дарқанбаев

                                               

Қозыжауырын

Қозыжауырын – жебенің бір түрі. Ұшы жалпақ келген, пішіні қозының жауырынына ұқсас, металдан соғылады. ғұндар кезеңінде пайда болып, орта ғасырларда кеңінен қолданылған. Орта ғасырларға жататын археол. қазбаларда жиі кездеседі. Әр түрлі нұсқалары ...

                                               

Қозықұлақ

Қозықұлақ – орамжапырақ тұқымдасына жататын бір жылдық шөптесін өсімдік. Қазақстанда Қаратау мен Батыс Тянь-Шань тауларының тасты беткейлерінде, жартас және ағаш көлеңкелерінде өсетін 1 түрі – майда қозықұлақ кездеседі. Биіктігі 5 – 40 сантиметр, ...

                                               

Қозғалмалы белдемдердің (белдеудердің) даму сатылары (кезеңдері)

Қозғалмалы белдемдердің даму сатылары - магматизм мен эндогендік минералдану процестерінің арнаулы түрлерімен сипатталатын қозғалмалы белдемдер дамуының нақтылы кезендері; басты-басты үш сатыға сараланады: 1) нақты геосинклиіндік саты; 2) геосинк ...

                                               

Қозғалмалы нысаналарды сұрыптау

Қозғалмалы нысаналарды сұрыптау - арнайы құралдың көмегімен қозғалыстағы нысаналардан бейнеленген немесе баяу жылжитын я қозғалмайтын заттардан бейнеленген сигналдар аясындағы радиолокациялық сигналдарды айқындау. Радиолокациялық станцияларда қоз ...

                                               

Қозғалтқыш нейроциттер

Қозғалтқыш нейроциттер - өз кезегінде жүйке толқындарын байланыстырғыш нейроциттерден қабылдап өңдеп, одан әрі орындаушы жұмысшы мүшелерге жеткізіп, олардың тітіркендіргіш әсерлеріне жауап беру процесін іс жүзіне асырады.

                                               

Қозғалтқыш-генератор

Қозғалтқыш-генератор, генератор-қозғалтқыш, қозғалтқыш-генератор жүйесі – реттелетін электр жетегі; мұндағы тұрақты ток қозғалтқышы жеке генератордан қоректенеді; ал бұл генератор бірінші реттік қозғалтқыш көмегімен айналысқа түседі. Қозғалтқыш-г ...

                                               

Қозғалыс (зат)

Қозғалыс – заттар мен құбылыстардың жалпы өзгерісін, бір-біріне әсер етуін білдіретін ұғым. Қозғалыссыз өмір болмайды, ол – барлық нәрсенің өмір сүру тәсілі. Қозғалыс – мәңгі, шексіз бола тұра, дүниеге сырттан енгізілмейді, оның құрамдас бөлігі б ...

                                               

Қозғалыс жолағы

Қозғалыс жолағы - жолдың арнайы белгімен белгіленген, әлде белгіленбеген, автомобильдердің бір катарда қозғалысын қамтамасыз етуге жеткілікті болуы шарт бөлігі. Жиектік жолақ - жол жиегіне қарай орналасқан шеткі жолақ. Белгілік жолақ - арнайы жол ...

                                               

Қозғалыс кедергісі

Қозғалыс кедергісі - берілген аймаққа өту кезінде оптимальды жылдамдықтың төмен деуінен, уақыт шығынымен сипатталатын қозғалыстың тоқтауын тұдыратын кез келген себеп.

                                               

Қозғалыс мөлшері

Қозғалыс мөлшері, импульс – механикалық қозғалыс өлшеуіші. Материалдық нүктенің қозғалыс мөлшері оның массасы мен жылдамдығының көбейтіндісіне тең: p=mυ . Ол – нүктенің жылдамдығымен бағыттас векторлық шама. Нүктенің қозғалыс мөлшері тек күш әсер ...

                                               

Қозғалыс орнықтылығы

Қозғалыс орнықтылығы – механикалық жүйенің қандай да бір сипаттамалары мәнінің ұзақ уақыт сақталуын білдіретін ұғым. Кез келген механикалық жүйенің мысалы, машинаның, гироскоптық құрылғының, ұшақтың, снарядтың қозғалысы түсірілген күштерге және б ...

                                               

Қозғалыстың тұрақтылығы

Қозғалыстың тұрақтылығы - қозғалыстың барлық уақытындағы қандай да бір сипаттамасының оның бастапқы кездегі қозғалысының аздаған ұйытқуына қатысты тұрақтылығы.

                                               

Қозғауыш

Қозғауыш - кез келген энергия түрін механикалық энергияға түрлендіретін машина. Бензиндік қозғауыш - ұшқындық отжандырумен поршеньдік іштен жанатын қозғауыш; отыны - бензин болады. Жоғарықа қақпақшалы қозғауыш - қақпақшалар цилиндрлер үстінде орн ...

                                               

Қозғағышты оталдыру

Қозғағышты оталдыру - қозғағышты жұмыс істемейтін күйден жұмыс істеу күйіне көшіру үрдісі. Поршенді қозғағышты оталдыру - иінді білікті бұрыштық жылдамдыққа дейін жеткізуге дайындық шаралары жүргізілгеннен кейін, цилиндрдің жұмыс қоспасында алғаш ...