ⓘ Free online encyclopedia. Did you know? page 187




                                               

Шұңқыр

Шұңқыр - 1) тегістелген беттегі конус тәрізді әр түрлі генезисті ойық: а) карст; ө) термокарст; б) опырылым, үңгірлер мен шахталардың жабыны опырылуы салдарынан және лавалардағы қуыстарда пайда болады; в) суффозиялық; г) эворзиялық шүңқырлар; 2) ...

                                               

Шәдібек Әтенов

Шәдібек Әтенов - тіл білімі маманы, филолог ғылым кандидаты, доцент. Апматы шет тілдер институтының неміс тілі факультетін бітірген. 1965 жылдан жоғ. оқу орындарында оқытушылық қызмет атқарды. Әл-Фараби атындағы ҚазМҰУ-дың гуманит. факультеттерді ...

                                               

Шәйсандық 1, 2

Шәйсандық 1, 2 – түркі дәуірінің ескерткіштері. Жамбыл облысы Мерке ауылынан оңтүстікке қарай 28 км жерде, биік таулы жайлауда, Ұлысай өзенінің шығыс бөлігінде орналасқан. 1996 жылы Мерке кешенді археологиялық экспедициясы зерттеді. Шәйсандық 1 е ...

                                               

Шәкір Жексенбаев

Шәкір Жексенбаев – әскери қайраткер, генерал-майор 16.10.1943. Ордадағы жоғары бастауыш училищені 1917, М.В. Фрунзе атындағы әскери академияны 1924, жоғары әскери-химия академия курсты 1931 бітірген. 1918 Жексенбаев Бөкей Ордасында кеңес өкіметін ...

                                               

Шәкірбай Жораев

Жораев Шәкірбай – ғалым, медициналық ғылым доктуры, профессор, Қазақстанның еңбек сіңірген қызметкері. Алматы медицина институтын бітірген. 1972 – 75 жылдары Қызылорда облысы, Ленинск қаласында хирург болып жұмыс істеді. 1975 жылдан Қазақстан Ден ...

                                               

Шәкен Айманов (кітап)

Басқа мағыналар үшін Шәкен Айманов деген бетті қараңыз. "Шәкен Айманов" кітап – Қазақ тарихындағы ұлы тұлға Шәкен Аймановтың өмірі жайлы фотоальбом. 2004 жылы Қазақстан Республикасы Ақпарат министрлігінің Мемлекеттік бағдарламасы бойынша шығарылғ ...

                                               

Шәкен жұлдыздары

Шәкен жұлдыздары - халықаралық кинофестиваль. Алғаш 2003 жылы Алматы қаласында" Шәкен жұлдыздары” продюсерлік орталығының күшімен ұйымдастырылды. 2004 жылдан бастап Алматы қалалық мәдени шаралар бағдарламасына енгізіліп, әкімшіліктің бюджеттік қо ...

                                               

Шәкәрім Құдайбердіұлы даңғылы (Астана)

Ш. Құдайбердіұлы даңғылы. Бұрынғы атауы Абай даңғылының көпірден кейінгі жалғасы. Ш. Құдайбердіұлы даңғылы А. Пушкин көшесінен басталып, 12-магистральда аяқталады. І.Жансүгірұлы, Мақтымқұлы, Қ.Рысқұлбеков, Ғ.Мүсірепов көшелерін қиып өтеді. Ұзынды ...

                                               

Шәркей

Шәркей, шақай, шоқай - көннен жасалынған қарабайыр аяқ киім. Оны тау шөгінділерімен жүргенде аңшы, құсшылар және шаруашылықпен айналысатын егіншілер етік сыртынан киген, нәтижесінде ол аяқ киімді тез тозудан сақтаған. Ол шала иленген көн" шылғи" ...

                                               

Шәңгерей Бокеев көшесі (Астана)

Бұрынғы атауы Н.Крупская көшесі. Ш.Бөкеев көшесі Жерұйық көшесінен басталып, Оқжетпес көшесінде аяқталады. Медеу, 8-наурыз көшелерімен қиылысады. Ұзындығы - 2216.9 м. Шәңгерей Сейіткерейүлві Бөкеев 1847-1920 - ақын. Батыс Қазақстан облысының Орда ...

                                               

Шөгінді алап

Түзілімдер түрінде қалыптасып, кейінірек шөгінді таужыныстар бірлестігінің ірі линзасы түрінде көрініс беретін литосфера бетінің ауқымды аймағы. Қалыптасу орны мен тектоникалық типі тұрғысынан ортақ белгілермен сипатталады. Шөгінді алаптың алғашқ ...

                                               

Шөгінді ағым

Шөгінді ағым - Түзілімдену алабына жеткенге дейінгі тасымаладану сипатының ортақтығы салдарынан өзін қоршаған, алайда қозғалыстың өзге түрлері нәтижесінде қалыптасқан, Жер планетасынын жалпылама шөгінді қабатының арасында өзіндік ерекшеліктерімен ...

                                               

Шөгінді брекчиялар

Әр түрлі экзогендік процестер нәтижесінде түзілетін брекчиялар. Термин екі мағынада қолданылады: сингенетикалық брекчиялардың нақтылы топшасын белгілейтін мағынада; жаратылысы магмалық емес, яғни бүкіл сингенетикалық және эпигенетикалық брекчияла ...

                                               

Шөгінді жаралудың климаттық белдемділігі

Шөгінді жаралудын, климаттық белдемділігі – шөгінді жаралу процестерінің климат белдемдеріне байланысты заңдылық өзгерісі. Климаттық белдемділікке байланысты сушараларға түсетін терригендік шөгінді материалдың сандық және сапалық құрамы, сушарала ...

                                               

Шөгінді кешен

Шөгінді кешен - болмыс-бітімі бірдей, геологиялық көнелігін дәл анықтау қиын, аймақтық стратиграфиялық шкаланың біршама қалың да қомақты бөлігін біріктіретін шөгінділер атауы.

                                               

Шөгінді саздар

Шөгінді саздар. Мүлдем ағынсыз немесе ағыны өте баяу, су құрамындағы электролиттердің немесе гуминдік қосындылардың әсерінен саз тозандарының коагуляцияға үшырауына жағдай жасалған, тұнған саздардың лайлану мүмкіндігі өте төмен суқоймаларда морыл ...

                                               

Шөгінді тау жыныстарындағы қайталама өзгерістер

Шөгінді тау жыныстарындағы қайталама өзгерістер - шөгінді жыныстар қалыптасқаннан кейін етек алатын өзгерістер; бұлар әдетте эпитектік езгерістер деп аталады. Мұндай езгерістерді үш түрге жіктеуге болады: гипертекті езгерістер шегінді жыныстардың ...

                                               

Шөгінді таужыныс минералдарының типтері

Шөгінді тау жынысы минералдарының типтері - жаратылысы бойынша бөлінеді: 1) аллотигендік, яғни сынықты минералдар типі - олар түпнегіз тау жынысытардың бұзылуынан пайда болып, әр түрлі жолдармен шөгіндіге келеді; бұларға пирокластық материал да ж ...

                                               

Шөгінді таужыныстар бірлестігі

Шөгінді тау жыныстары бірлестігі - тау жыныстары бірлестігі; екі топқа бөлінеді: а) әр түрлі типті және текті түзілімдер - литологиялық-генетикалық кешендер немесе генетикалық типтер ә) формациялық парагенезистік табиғи күрделі бірлестіктер, олар ...

                                               

Шөгінді таужыныстар геохимиясы

Шөгінді таужыныстар геохимиясы - геология ғылымының жаңа тармағы; шөгінді тау жыныстарының әр түрлі генетикалық типтері пайда болған кезде болатын химиялық процестерді зерттейді.

                                               

Шөгінді таужыныстар минералдарын зерттеуден физикалық әдістері

Шөгінді таужыныстар минералдарын зерттеуден физикалық әдістері - шөгінді тау жыныстары мен пайдалы қазбалардың минералдарын зерттеуде қолданылатын әдістер. Олар бірнеше топқа бөлінеді: 1) минералдардың құрамын, полиморфизмін және политипиясын зер ...

                                               

Шөгінді таужыныстарды зерттеудің далалық әдістері

Шөгінді таужыныстарды зерттеудің далалық әдістері - тау жынысының литологиялық типі, заттық құрамы, түсі, омырылымы, жақпарлылығы, керішінің құрамы мен мөлшері, құрылымы, сынықтарының ірілігі, пішіні, жұмырлану және іріктелу дәрежесі, бітімі, қаб ...

                                               

Шөгінді таужыныстарды зерттеудің лабораториялық әдістері

Шөгінді таужыныстарды зерттеудің лабораториялық әдістері - екі бағытта жүргізіледі: 1) бітімдік-құрылымдық ерекшеліктерін зерттеу; 2) заттық құрамын анықтау. Бірінші бағыт бойынша негізінен түйір өлшемдік талдау жасалады. Онда електік, Сабанин, Р ...

                                               

Шөгінді таужыныстарды зерттеудің химиялық әдістері

Шөгінді тау жынысытарды зерттеудің химиялық әдістері - шөгінді тау жынысытардағы химиялық элементтердің мөлшерін анықтауға мүмкіндік беретін әдістердің жиынтығы. Химиялық әдістердің бірнеше түрі бар: 1) толық талдау, онда тау жынысы құратын барлы ...

                                               

Шөгінді таужыныстарды зертханалық зерттеу әдістері

Шөгінді тау жынысытарды зертханалық зерттеу әдістері. Шөгінді тау жынысытардың заттық кұрамын, типін, физикалық параметрлерін анықтау, олардың қалыптасу жағдайын нақтылау мақсатында зертханалықжағдайда жүргізілетін зерттеулер кешені. Бұл зерттеул ...

                                               

Шөгінді таужыныстарды макроскоптық (далалық) зерттеу әдістері

Шөгінді тау жынысытарды макроскоптық зерттеу әдістері. Шөгінді тау жынысытарды дала жұмыстары барысында көзбе-көз қадағалау және қолда бар қарапайым мүмкіндіктер көмегімен зерттеу шаралары. Мұндай шаралар төмендегі мәселелерді шешуге мүмкіндік бе ...

                                               

Шөгінді таужыныстардың белдемденген бітімі

Шөгінді таужыныстардың белдемденген бітімі - бір-бірінен түсі, құрамы немесе құрылымы ерекше белдемдер болатын бітім. Белдемдер параллель немесе концентрлі орналасады. Параллель белдемді бітімнің түрлері: таспалық және жолақты.

                                               

Шөгінді таужыныстардың жіктемесі

Шөгінді таужыныстардың жіктемесі - жаралу тегі бойынша шөгінді тау жыныстарының бес түрлі тобын жіктеуге болады: 1) механикалық тұрғыдан бұзылған таужыныстардан түзілген шөгінділер; 2) химиялық ыдырауға ұшыраған, бірақ ерітіндіге айналмаған затта ...

                                               

Шөгінді таужыныстардың керіші

Шөгінді таужыныстардың керіші - сынықты материалдарды, органикалық қалдықтарды, солиттерді, сферолиттерді, копролиттерді және т.б. біріктіріп, оларды тығыз тау жынысына айналдыратын зат. Шөгінді таужыныстардың керіші құрамы жағынан карбонатты, су ...

                                               

Шөгінді таужыныстардың таспалық бітімі

Шөгінді таужыныстардың таспалық бітімі - құрамы, түсі және басқа белгілері әр түрлі жұқа қабаттары алмасып келетін көлбеу қабатты бітімнің түрі; саздарға тән бітім.

                                               

Шөгінді таужыныстардың қабыршақтық бітімі

Шөгінді тау жынысытардың қабыршақтық бітімі - саздардың таңдақты бітімінің түрі; онда түстері әр түрлі органикалық қосылыстар мен темір оксидтерінен сазды тау жынысытың бөліктері қабыршақ пішінді болып келеді.

                                               

Шөгінділік дифференциация

Шөгінділік дифференциация - су жиналу алаңдарынан шайылған заттардың миграция жолында судан бір-бірінен бөлінуі және ретімен шөгуі; бұл процесс шөгінді тау жыныстарыда әркелкі болады: механикалық түрінде тасымалданған бөлшектер өлшемі мен меншікт ...

                                               

Шөгінділік механикалық дифференциация

Шөгінділік механикалық дифференциация - жер бетінде жүретін және сынықты минералдар физикалық қасиеттері бойынша іріктелетін геологиялық процестердің жиынтығы. Механогенездің жеке жағдайы - шашылым жаралу процесі. Синонимі: механогенез.

                                               

Шөгінділену

Шөгінділену. Литосфераның атмосферамен, гидросферамен, биосферамен және ғарыштық кеңістікпен өзара қарым-қатынасы нәтижесінде бүгінгі танда иіөгінділерді қалыптастыруды қамтамасыз етіп отырған барша процестер жиынтығы. Шөгінділену барысында литос ...

                                               

Шөгінділер

Физикалық, химиялық және биологиялық процестер нәтижесінде түзілген, алайда келешек процестер әсерінен өзгере отырып, шын мәніндегі тау жынысытарға айналып үлгермеген, яғни қазіргі түзілім алабының беткі жазықтығын ғана көмкерген минералдық өнімд ...

                                               

Шөгінділер түрлері

Абиссал шөгінділер. Теңіз мұхит суының 3-4 км-лік тереңдіктерінде түзілген шөгінділер тұнбалар. Галогендік шөгінділер тұнбалар. Аса қаныққан сулы ерітінділер мәселен, көлтүздықтар қүрамындағы минералдардың нақтылы термодинамикалық жағдайларда тұн ...

                                               

Шөккен морена

Шөккен морена - еріген немесе шегінген мұздықтардың орнында қалған морена. Екшеленбеген және қабатсыз шөгіңділерден тұрады.

                                               

Шөкпе ойыстар

Шөкпе ойыстар - геоморфологияда: далалы жерлерде, шөлейт аудандарда ұшырасатын дөңгелек пішінді, түпкі жазықтығы біршама тегіс болып келетін аландар мен ойыс аландар. Шөкпе ойыстар көбінесе астыңғы қабатты құрайтын таужыныстардың шаймалануы нәтиж ...

                                               

Шөктіру

Шөктіру - металдарды қысыммен өңдеудің дайындаманың көлденең қимасының ауданын үлкейту арқылы биіктігін азайтып пішіндерін қалыптастыру операциясы.

                                               

Шөл белдемі

Шөл белдемі – құрлықтың шөл ландшафтысы басым қалыптасқан табиғи белдемі. Негізінен Солттүсттік жарты шардағы қоңыржай белдеуде және Оңттүсттік жарты шардағы тропиктік және субтропиктік белдеулерде таралған. Климатының аридтілігімен сипатталады. ...

                                               

Шөл тотығы

Шөл тотығы - шөлді атыраптарда Күннің жарығы көп түсетін жартастар мен тау жыныстары сынықтарының беттерінде түзілген қошқыл-қоңыр немесе қара түсті үлдір, қабыршақ. Ол өзінің астындағы тау жыныстарын үгілуден сақтайды және темір мен марганец тот ...

                                               

Шөладыр

Шөладыр – Шу – Іле тауларының солттүстік-батыс тізбегін құрайтын аласа шоқылы, адырлы өңір. Абссолюттік биіктігі 1000 м, салыстырмалы биіктігі 300 – 400 м-ге жетеді. Шөладыр массиві ендік бағытқа сәйкес 30 – 40 км-ге созылып жатыр. Негізінен дево ...

                                               

Шөлейт белдеме

Шөлейт белдеме – құрлықтың шөлейттік ландшафт түрлері басым тараған бөлігін қамтитын табиғи белдем. Қоңыржай және субтропиктік белдеудің шөл мен дала белдемінде және тропиктік белдеудің шөл мен саванна белдемдері аралығында қалыптасқан. Шөлейт бе ...

                                               

Шөміш

Шөміш – 1) металлургияда балқыған металл, штейн не қожды бөліп құюға, тасымалдауға, қысқа мерзімге сақтауға арналған болат ыдыс. Ыстық металдың бүлдіргіштік әсерінен қорғау мақсатында Шөміш қорабының ішкі беті отқа төзімді кірпішпен не конвертерл ...

                                               

Шөміш (азиялық)

Шөміш – темірден құйылған ыдыс; борпылдақ тау жынысытарды, мыс., алтынды кұмдарды шаймалай отырып, түпшаймалар алуға қолданылады.

                                               

Шөмішбас

Шөмішбас – Сарғалдақтар тұқымдасына жататын көп жылдық шөптесін өсімдіктер. Қазақстанда Алтай, Тарбағатай, Жетісу, Іле, Күнгей Алатауларындағы альпі, субальпі шалғындарда, жартастардың жарығында, мұздықтардан ашылған жерлердегі шөгінділерде, тауд ...

                                               

Шөмеле

Шөмеле. Төбе-төбе етіп үйілген шөп. "Олар әр жерде шөмеле боп үйіліп жатқан шөптерді арбаға тиеді". Кейбір түркі тілдерінің мәліметтеріне қарағанда бұл сөздің алғашқы тұлғасы етістік мағынасында қолданылған. Якут тілінде "чөмөхтө" сөзі қазірғі қа ...

                                               

Щепетков атындағы көше (Алматы)

Щепетков атындағы көше - көшеге Ұлы Отан соғысында Мәскеу түбіндегі шайқасқа қатысқан 28 гвардияшы- панфиловшылардың бірі, Кеңес Одағының Батыры Иван Алексеевич Щепетковтың есімі берілген. Щепетков Иван Алексеевич Алматы қаласында дүниеге келген. ...

                                               

Щорс атындағы көше (Алматы)

Щорс атындағы көше - көшеге Азамат соғысының батыры, әскери қайраткері Николай Александрович Щорстың есімі берілген. Щорс Николай Александрович Ресейдегі Черниговск облысының Сосновск елді мекенінде дүниеге келген. Көше Жетісу ауданында орналасқа ...

                                               

Ыбрайым Есенқұлұлы Маманов

Ыбрайым Есенқұлұлы Маманов - тіл білімі маманы, филология ғылыми кандидаты, доцент. Алматы қаласындағы оқу-ағарту институтын бітірген. 1927-1928 жылдары Талдықорған облысы, Сарқанд ауданы Коммуна мектебінің директоры. 1929-1932 жылдары Орал қалас ...