ⓘ Free online encyclopedia. Did you know? page 136




                                               

Су асты аңғары

Су асты аңғары - ұзынша, тар, тура немесе иір, су түбіне ондаған-жүздеген м-ге сұғына терендейтін аңғар. Материктік саязда, материк беткейінде және мұхит табанында кездеседі. Жаралуы бойынша эрозиялық, тектоникалык, экзарациялық, сырғымалық су ас ...

                                               

Су асты бедері

Суасты бедері - су алаптары түбіне тиесілі морфологиялық пішіндер жиынтығы; эндогендік және экзогендік жербедер қалыптастырушы процестер нәтижесінде пайда болады. Суасты бедерлері өздерінің мөлшерлеріне қарай микро-, мезо- және макробедерлерге жі ...

                                               

Су асты вулканизмі

Су асты вулканизмі - су астында вулкандық әрекеттің пайда болуы. Мұндай вулкан атқылағанда, вулкандық аралдар пайда болады. Бірақ бұл аралдар су асты вулканының төбесі ғана болып табылады. Жаңа вулкандық аралдар тез жоғалады, немесе өзінің формас ...

                                               

Су асты каньондары

Су асты каньондары - материктердің су асты шегіне ұштасқан құлама беткейлі, терең, көлденең қимасы У-тәрізді, Ұзыннан созылған бедер пішіні. Көбінесе сыртқы қай-сутекті газдар. Негізгі құрамбөлігі - метан, құрамында одан басқа аздап этан, пропан, ...

                                               

Су асты спорты

Су асты спорты – арнайы спорт құралдарын пайдаланып су астында жылдам жүзу, сүңгу, бағдарлау, нысана көздеуге негізделген спорт түрлерінің бірі. Аквалангімен жүзу не белгіленген қашықтыққа ластамен сүңгіп жету - су асты спортының шапшаң түрлеріне ...

                                               

Су асты теледидары

Су асты теледидары - қашықтан су астындағы жағдайды, жеке объектілерді экран арқылы көру. Олардың бейнесі кабель бойынша телекамерадан беріледі немесе өзгеше жолмен қабылдағыш-индикатор қондырғысы арқылы алынады. Тұнық судағы су асты объектілерін ...

                                               

Су асты террасасы

Су асты террасасы - экзогендік бедер жасаушы процестер туындатқан көлбеу немесе шамалы еңіс алаңқай, сыртқы жағынан курт бүгілген террасаның кемері - су түбінің бетімен шектелген. Су асты террасасы абразиялық, жылжымалық, эрозиялық, суға батқан с ...

                                               

Су асты қырқасы

Су асты қырқасы - су түбінің салыстырмалы биіктігі шамалы ұзыншақ тар көтерілімі. Су асты қырқасы аккумуляциялық және қазылған түрлерге бөлінеді.

                                               

Су асты құбыр желісі

Суасты құбыр желісі - өзен, көл, бөген және теңіз айдындарынан өтерде су астына салынатын құбыр желісі. Қиып өтетін су айдындарына байланысты өзендік, теңіздік болып аталады. Аталған желіге судың гидростатикалық қысымы, толқын, ағыс әсер ететін б ...

                                               

Су балансы

Су балансы – табиғаттағы не жеке шағын аймақтағы, атмосферадағы ылғалдың жалпы кірісі мен шығынын бейнелейтін сандық сипаттама, нақты бір аудан бойынша судың келуі мен ағып кетуі және жұмсалуы арасындағы байланыс. Су балансының құрамдас бөліктері ...

                                               

Су басу

Су басу – 1) жер бетіндегі ағын сулардың немесе жер асты сулары деңгейінің көтерілуі; 2) өзен маңындағы жер аумағын су тасу немесе тасқын кезінде, не өзен арнасы мен аңғарына жасанды түрде бөгет салу кезінде судың қаптай жайылуы; 3) гидротех. ғим ...

                                               

Су басу зонасы

Су басу зонасы - күшті толқынның пайда болуынан, гидротехникалық құрылыстар бұзылған кезде, нөеер жауын және қар еріген кезде, сондай-ақ жер сілкінуі кезінде пайда болған су тасқыны басып қалған аймақ. Су басуы кезінде елді мекеннін едәуір аумағы ...

                                               

Су бөгеті

Су бөгеті - табиғи немесе жасанды су кедергілері. Су бөгеті ағынның жылдамдығы, тереңдігі. ендігі, түбі мен жағаларының сипатымен, сондай-ақ, кепірлер, гидротехникалық құрылыстар, оны өтуге қолайлы орындар болуыыен сипатталады. Су бөгеті ені бойы ...

                                               

Су бөгеттерін қорғау

Су бөгеттерін қорғау - бәлімдер мен бәлімшелердің өз жақ жағалауында жүргізетін әскери қимыддары. Командир Су бөгеттерін қорғауды ұйымдастыра отырып, су бөгеттерінің ені мен тереңдігін, судың ағыс жыламдығын, оның түбі мен жағалауының ерекшелікте ...

                                               

Су деңгейі

СУ ДЕҢГЕЙІ – су қоймалары мен су ағыстары еркін бетінің кез келген шартты жазық бетке немесе теңіз деңгейіне қарағандағы биіктігі. Биіктігі өзгермейтін бұл жазықтықты гидрологиялық бекеттің" О” графигі деп атайды. Өзеннің Су денгейінің ауытқуы, н ...

                                               

Су жинау алабы

Су жинау алабы - гидрогеологияда: жекелеген өзендерді, өзен жүйелерін, көлдер мен теңіздерді су қорымен қамтамасыз ететін, су мен мейлінше қаныққан беткі жазықтықты, топырақты және таужыныстардың белгілі бір қабатын біріктіретін ауқымды аймақ.

                                               

Су жұту

Су жұту - тау жынысытарды әдеттегі жағдайда, яғни қысым 1 атм және t 20°С болғанда суға батырғанда, олардың су сіңіру қабілеті. Ол бірлік үлесімен, немесе мүлде құрғақ тау жынысы массасынан пайыз есебімен көрсетіледі. Ұңғымамен немесе тау-кен жұм ...

                                               

Су жұқтырмау

Су жұқтырмау - минерал түйіршіктерінің ауа көпіршіктеріне жабысуы кезінде олардың беттерінде су қабатының болмауы. Ол үшін молекула құрамына полярлі топ және көмірсутек тізбегі кіретін бет активті органикалық қосылыстармен өңделеді. Полярлы топ м ...

                                               

Су конусы

Су конусы - мұнай немесе газ ұңғымаларын пайдалану кезінде табанасты суы бетінің шектеулі түрде жоғары көтерілуі. Пайда болуына ұңғыма түбі төңірегіндегі гидродинамикалық қысымның таралу сипаты себепші болады. Бұл мұнай-су немесе газ-су жапсарына ...

                                               

Су көзі

Су көзі - жер асты суларының жер бетіне өздігінен шоғырлана шығатын жері. Су көздері былайша бөлінеді Су шығыны бойынша м 3 /с эрозиялык қиылған тұстарындағы - қаттық асып төгілетін, бөгеттік, кедергілік және тіреулік, жарықшақтық, карстық, желіл ...

                                               

Су мұнарасы

Су мұнарасы – Тараз қаласында 20 ғасыр басында салынған су мұнарасы. Темір жолы вокзалының солтүстік -шығыс жағында орналасқан. Су мұнарасы күйдірілген кірпіштен цилиндр пішінді етіліп тұрғызылған. Төменгі бөлігі 12 қырлы болып келген. Биіктігі 2 ...

                                               

Су сіңіру

Су сіңіру - тау жынысытардың қалыпты жағдайда өз бойына су молекулаларын сіңіріп алу қабілеті. Оның шамасы сіңірмелі судың мүлдем құрғақ тау жынысы салмағына қатынасымен немесе пайызбен өлшенеді.

                                               

Су соққы

Су соққы - терең ұңғыны бұрғылау тәсілі. Ұңғы түбіндегі тау жыныстардың бетін бұзып, бұрғылау үшін сумен соққылайтын сүңгуір су машинасы қолданылады. Су машинасы жер үстінен құбыр арқылы су айдайтын насостың көмегімен берілгегі шайынды су қуатыме ...

                                               

Су тұщыту

Су тұщыту -шаруашылыққа, ауыз суға қажет тұщы су алу үшін табиғи судағы тұз мөлшерін азайту. Су тұщытудың: суды буландыру, катыру, ион алмастыру, электроионит әдістері бар. Cу жұмсарту – кермек судағы тұз мөлшерін мейлінше азайту арқылы оны шаруа ...

                                               

Су факторы

Су факторы - орта түзуші су құрамдасының организмге ықпалы не бұл құрамдастың объектісі. Ауаның салыстырмалы және абсолют ылғалдылығы, топырақтың бос және байланысты ылғалы, орналасуы әр түрлі сулар, динамикасы мен химиялық құрамы әр түрлі сулар ...

                                               

Су үсті кемелері

Су үсті кемелері - әскери-теңіз флотына (әскеритеңіз күштеріне кіретін арнайы мақсаттағы немесе ұрыс кемесі. Су үсті кемелері ұғымы 20 ғасырдың басында флот құрамында сүңгуір қайықтардың пайда болуына байланысты шықан. Қазіргі Су үсті кемелеріде ...

                                               

Су үсті ядролық жарылысы

Су үсті ядролық жарылысы - жарықтандыру бөлігі судың үстін жанай әтетіндей биіктікте өтетін ядролық жарылыс. Су үсті ядролық жарылысының ең зиянды факторлары - әуенің соққылы толқыны және судын үстінде пайда болатын толқындар. Жарықтық сәулелену ...

                                               

Су өткізбейтін жыныстар

Су өткізбейтін жыныстар - өзінен су өткізбейтін тау жыныстары. Мұндай су өткізбейтін жынысқа балшық, жарықшақсыз тығыз жыныстар мен қатпа жыныстар жатады.

                                               

Су-мұнай жапсары

Су-мұнай жапсары - қойнауқаттағы мұнай, газ жатынының мұнайлы жиегін олармен жапсарласатын арынды қойнауқаттық сулардан шектейтін жазықтық. Су мен мұнай арасындағы бұл шекара айқын да дәл болмайды, себебі мұндағы су-мұнай жапсарында аралық белдем ...

                                               

Су-суан

Су-суан Қос сөз мағынасына түсіндірме сөздікте - су, шалап, көже сияқты сұйық тамақ деген анықтама берілген. "Құр сүлдері қалған жұрт кешкі су-суанын ұрттар-ұрттамастан төсегіне құлайды". Қос сөздегі тарихы мен шыққан тегін іздестіретініміз екінш ...

                                               

Суакин қаласы

Суакин қаласы – Суданның солтүстік-шығысындағы Қызыл теңіздің жағалауында орналасқан. Бұрын елдегі маңызды порт болған, ал қазір Порт-Суданнан кейінгі портты қала. 13 ғасырда қала христиан дінінің орталығы болған. Дегенмен 14 ғасырда Нубия патшал ...

                                               

Суалмасуы едәуір қиындаған белдем

Суалмасуы едәуір қиындаған белдем. Жерасты суларының жатындары жер бетімен тікелей байланыса алмайтын гидрогеологиялық қима бөлігі.

                                               

Суалмасуы едәуір қиындаған белдем (жерасты суларының төменгі белдемі)

Суалмасуы едәуір қиындаған белдем - Жерасты суларының жатындары жер бетімен тікелей байланыса алмайтын гидрогеологиялық қима бөлігі.

                                               

Суарынды режим

Суарынды режим - қойнауқаттағы мұнай мен массалары ұңғыма оқпанына судың гидростатикалық арыны күшімен ығыстырылып шығарылуын қамтамасыз ететін жатын режимі. Бұл режим жағдайында қойнауқаттан мұнайды немесе газды ұңғыма оқпанына ығыстырған су шығ ...

                                               

Субай

Субай - Башқұртстанның Кушнаренк ауданындағы ауыл, Шарип ауылдық кеңесіне жатады. 2009 жылдың 1 қаңтарында тұрғыны 22 адамды құрады. Пошта индексі - 452235, ОКАТО коды - 80240890009.

                                               

Субаймақтық жапқыш

Субаймақтық жапқыш. Мұнайлы кешен бөлігін оның бүкіл ауқымында көмкеретін нашар өткізетін таужыныстардан ұралған свита. Субаймақтық жапқыш сазды, сазды-карбонатты, сирегірек галогендік таужыныстар түрінде ұшырасады.

                                               

Субантарктикалық белдеу

Субантарктикалық белдеу, субантарктика – оңтүстік жарты шардағы антарктикалық және қоңыржай белдеулері аралығындағы аймақ. Субантарктикалық белдеуге мұхит айдыны мен Антарктиданың солтүстігіндегі бірнеше аралдар енеді. Климаты ылғалды, теңіздік. ...

                                               

Субарктикалық белдеу

Субарктикалық белдеу, субарктика – Солтүстік жарты шардағы арктикалық және қоңыржай белдеулер аралығындағы аймақ. Субарктикалық белдеу тундра және орманды тундра белдемдерін қамтиды. Климаты суық. Құрлықтар Еуразия мен Солтүстік Американың солтүс ...

                                               

Субвенция

Субвенция – жоғары деңгейдегі бюджеттен белгілі бір мерзімге және нақты мақсатқа бөлінетін ақшалай сома. Жергілікті өкімет органдарына немесе халық шаруашылығның жекелеген салаларына белгілі бір мақсат үшін берілетін мемлекеттік қаржы жәрдемі. За ...

                                               

Субдукция

Субдукция - спрединг процесі нәтижесінде континент жағалауларына жылжып жеткен мұхиттық литосфераның сол литосфера қозғалысына қарсы бағытталған немесе "тыныш тұрған" континенттік литосфера астына қарай сұғынуы. Литосфералық тақталар тектоникасы ...

                                               

Субординация

Субординация - қызмет жағдайында кішілердің үлкендерге, төменгі органдардың жоғарғы органдарға бағыныштылығы. Жалпы алғанда, қызмет ережелерін, сонын ішінде әскери тәртіпті орындау деген ұғым.

                                               

Субсидиялық жауапкершілік

Субсидиялық жауапкеришілік - азаматтық жауапкершілік түрлерінің бірі; адамдардың негізгі борышкермен бірге кредитор алдыңда жауап беретін қосымша жауапкершілігі.

                                               

Субстрат

Субстрат - екі тілдің тоғысуы кезінде женген тілдін құрамында сақталып қалған женілген тілдің іздері. Субстрат жергілікті байырғы тұрғындардын келімсектермен этникалық араласуы нәтижесінде қостілділік арқылы туған тілдік ықпалды білдіреді. Субстр ...

                                               

Субхангүл

Субхангүл - Башқұртстанның Аургазин ауданындағы ауыл, Уршак ауылдық кеңесіне жатады. 2009 жылдың 1 қаңтарында тұрғыны 91 адамды құрады. Пошта индексі - 453477, ОКАТО коды - 80205861005.

                                               

Субъект және объект

Субъект Және Объект – философиялық категориялар. Субъект және объект алғашында заттың қасиетін, күйін, әрекетін білдіретін субстанция түсінігімен мәндес ұғым болды. Философия тарихында Субъект және объект ұғымының мағынасы түбегейлі өзгеріп, онто ...

                                               

Субъективті идеализм

Субъективті идеализм - объективті дүниені адамның таным іс-әрекетіне және таным құралдарынан тәуелсіз тіршілік ететін зат ретінде қарастыруға болмайтын философиялық бағыт.

                                               

Субэкваторлық белдеу

Субэкваторлық белдеу – Солтүстік және Оңтүстік жарты шарлардағы тропиктік және экваторлық белдеулер аралығындағы аймақ. Қыста тропиктік пассаттар әсерінен ауасы құрғақ, қуаң; жазы ылғалды экваторлық муссондық климатпен сипатталады. Күн сәулесі же ...

                                               

Субүлдірген

Субүлдірген - мәңгі жасыл болып өсетін бұта. Тундрада, Еуропаның, Азияның, Солтүстік Американың тауларында және орманды аймақтың солтүстік жағындағы шымтезекті шалшық жерлерде өседі. Субүлдіргеннің жемісі аса дәмді болмаса да, жергілікті халық та ...

                                               

Субөлгіш

Субөлгіш - суды суда ерімейтін фазалардан бөлетін аппарат. Кәсіпшіліктердегі мұнай дайындау қондырғыларында өндіруші ұңғымалардан келетін су-мұнай қоспаларынан суды бөлу үшін пайдаланылады. Жазық және шарлы Субөлгіште су-мұнай эмульсияларын бөлу ...

                                               

Субөнімдер

Субөнімдер - еттен басқа тағамға малдың ішек-қарнын, басын, сирақтарын, құйрығын, яғни субөнімдерді қолданады. Әр түрлі субөнімдердің тағамдық шпагатпен байлайды. Жүректі ұзынынан кесіп, ұйытындыларын алып тастап, суық суға 1 - 2 сағ-қа салып қоя ...